Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Hệ quả của định lý cosin: công thức và ứng dụng (Toán 10)

Hệ quả định lý cosin: ba công thức tính cosA, cosB, cosC từ ba cạnh tam giác, cách tính đầy đủ ba góc, kiểm tổng bằng 180°, ví dụ và bài tập có lời giải.

9 phút đọc34 lượt xem
Hệ quả của định lý cosin: công thức và ứng dụng (Toán 10)

Điểm chính

  • cosA = (b²+c²-a²)/2bc (và 2 công thức tương tự cho cosB, cosC).
  • Cho phép tính đầy đủ ba góc chỉ từ ba cạnh.
  • Luôn kiểm tổng ba góc = 180° để tránh sai sót.

Hệ quả của định lý cosin là ba công thức được biến đổi trực tiếp từ định lý cos, cho phép tính góc của tam giác khi chỉ biết độ dài ba cạnh (dạng bài c-c-c). Bài viết trình bày công thức, cách áp dụng và ví dụ tính đầy đủ ba góc.

Ba công thức hệ quả của định lý cos tính cosA cosB cosC
Ba hệ quả của định lý cos.

Ba công thức hệ quả của định lý cos

Từ định lý cos a² = b² + c² - 2bc.cosA, giải ra cosA, ta được:

cosA = (b² + c² - a²) / 2bc

cosB = (a² + c² - b²) / 2ac

cosC = (a² + b² - c²) / 2ab

Ba công thức này cho phép tính trực tiếp cosin (từ đó suy ra số đo góc) của bất kỳ góc nào trong tam giác, chỉ cần biết độ dài ba cạnh.

Cách suy ra hệ quả từ định lý cos gốc

Xuất phát từ a² = b² + c² - 2bc.cosA, chuyển vế: 2bc.cosA = b² + c² - a², chia cả hai vế cho 2bc (khác 0 vì độ dài cạnh luôn dương), ta được ngay cosA = (b²+c²-a²)/2bc. Hai công thức còn lại được suy ra tương tự bằng cách hoán đổi vai trò các cạnh và góc.

Ví dụ tính đầy đủ ba góc của một tam giác

Ví dụ tính ba góc của tam giác cạnh 13, 14, 15 bằng hệ quả định lý cos
Ví dụ: tam giác 13-14-15, tính cả ba góc.

Đề: Tam giác ABC có a = 13, b = 14, c = 15 (tam giác nổi tiếng trong nhiều bài toán vì có diện tích và các góc là số đẹp). Tính cả ba góc.

Lời giải:

  • cosA = (14²+15²-13²)/(2×14×15) = (196+225-169)/420 = 252/420 = 0,6 → A ≈ 53,13°
  • cosB = (13²+15²-14²)/(2×13×15) = (169+225-196)/390 = 198/390 ≈ 0,508 → B ≈ 59,49°
  • cosC = (13²+14²-15²)/(2×13×14) = (169+196-225)/364 = 140/364 ≈ 0,385 → C ≈ 67,38°

Kiểm tra: A + B + C ≈ 53,13° + 59,49° + 67,38° = 180,00° (kiểm bằng Python, đúng chính xác 180°, xác nhận kết quả tính đúng).

Ví dụ có lời giải khác

Ví dụ 2

Đề: Tam giác có a = 7, b = 8, c = 9. Tính góc nhỏ nhất (đối diện cạnh ngắn nhất).

Lời giải: Góc nhỏ nhất đối diện cạnh a = 7 (cạnh ngắn nhất): cosA = (8²+9²-7²)/(2×8×9) = (64+81-49)/144 = 96/144 ≈ 0,667. A ≈ 48,19° (kiểm bằng Python).

Ví dụ 3

Đề: Tam giác có a = 5, b = 5, c = 6 (tam giác cân). Tính góc ở đỉnh (góc C, xen giữa hai cạnh bằng nhau).

Lời giải: cosC = (5²+5²-6²)/(2×5×5) = (25+25-36)/50 = 14/50 = 0,28. C ≈ 73,74°. Vì tam giác cân tại C nên A = B = (180°-73,74°)/2 ≈ 53,13°.

Chiến lược tính nhanh: chỉ cần tính 2 góc

Để tiết kiệm thời gian, không nhất thiết phải áp dụng cả ba công thức hệ quả. Chỉ cần tính hai góc bất kỳ bằng hệ quả, góc thứ ba suy ra ngay từ tổng ba góc bằng 180°: góc còn lại = 180° - (góc 1 + góc 2). Tuy nhiên, nếu có thời gian, nên tính đủ cả ba góc bằng công thức rồi cộng lại để kiểm tra chéo, giúp phát hiện sai sót tính toán ở bước trung gian nào đó.

Liên hệ với định lý Pythagoras

Khi tam giác vuông tại A (a là cạnh huyền), cosA = 0, hệ quả cosA = (b²+c²-a²)/2bc = 0 dẫn đến b²+c²-a² = 0, tức a² = b²+c², chính là định lý Pythagoras. Điều này một lần nữa khẳng định hệ quả của định lý cos là công cụ tổng quát, bao hàm cả trường hợp đặc biệt tam giác vuông.

Xác định loại tam giác nhanh chỉ từ dấu của cos

Ba hệ quả của định lý cos còn có ứng dụng quan trọng trong việc xác định loại tam giác mà không cần tính chính xác số đo góc. Chỉ cần xét dấu của tử số trong mỗi công thức: nếu b²+c²-a² dương thì góc A nhọn, nếu bằng 0 thì góc A vuông, nếu âm thì góc A tù (vì mẫu số 2bc luôn dương). Áp dụng cho tam giác 6-8-10 ở ví dụ trên: b²+c²-a² tương ứng với góc lớn nhất (đối diện cạnh 10) là 6²+8²-10² = 36+64-100 = 0, nên góc đó vuông ngay lập tức mà không cần tính hàm arccos, tiết kiệm đáng kể thời gian làm bài so với việc tính đầy đủ số đo góc rồi mới kết luận.

Ứng dụng hệ quả trong bài toán tối ưu góc

Hệ quả định lý cos còn được dùng trong các bài toán nâng cao yêu cầu tìm giá trị lớn nhất hoặc nhỏ nhất của một góc trong tam giác khi biết mối quan hệ giữa các cạnh (ví dụ ba cạnh liên tiếp trong một cấp số cộng hoặc cấp số nhân). Trong các bài toán này, thay vì cố định ba cạnh cụ thể, học sinh biểu diễn cosA theo một biến số chung rồi khảo sát để tìm cực trị, một kỹ thuật kết hợp giữa hình học và đại số thường xuất hiện trong đề thi học sinh giỏi hoặc các câu hỏi vận dụng cao trong đề kiểm tra định kỳ.

So sánh hệ quả định lý cos với định lý sin khi tính góc

Một câu hỏi thường gặp là tại sao không dùng định lý sin để tính góc thay vì hệ quả định lý cos. Lý do quan trọng: định lý sin đòi hỏi phải biết trước ít nhất một góc để thiết lập tỉ số a/sinA = b/sinB, nhưng nếu chỉ biết ba cạnh (không biết góc nào), định lý sin không thể áp dụng trực tiếp. Ngược lại, hệ quả định lý cos chỉ cần ba cạnh là đủ để tính bất kỳ góc nào, không phụ thuộc vào việc đã biết góc nào trước đó. Đây chính là lý do hệ quả định lý cos luôn là lựa chọn đầu tiên khi đề bài chỉ cho biết độ dài ba cạnh của tam giác.

Bài tập tự luyện (có đáp án)

  1. Tam giác có a = 6, b = 8, c = 10. Tính góc lớn nhất.
  2. Tam giác có ba cạnh 4, 5, 6. Tính cả ba góc và kiểm tổng bằng 180°.

Đáp án:

  1. Góc lớn nhất đối diện c=10: cosC=(36+64-100)/(2×6×8)=0/96=0, nên C=90° (đây là tam giác vuông 6-8-10, bội số của 3-4-5).
  2. cosA=(25+36-16)/60=45/60=0,75→A≈41,41°. cosB=(16+36-25)/48=27/48=0,5625→B≈55,77°. cosC=(16+25-36)/40=5/40=0,125→C≈82,82°. Tổng ≈180,00°, khớp.

Lưu ý về sai số làm tròn khi tính góc

Khi thực hành tính toán bằng tay hoặc máy tính cầm tay, kết quả góc thường không phải số nguyên đẹp mà có phần thập phân dài, cần làm tròn hợp lý (thường đến 2 chữ số thập phân của độ). Khi kiểm tra tổng ba góc, nên chấp nhận sai số nhỏ do làm tròn (ví dụ tổng 179,99° hoặc 180,01° vẫn được coi là đúng), thay vì yêu cầu chính xác tuyệt đối 180,00° mới chấp nhận kết quả. Việc hiểu rõ nguồn gốc sai số làm tròn giúp học sinh tự tin hơn khi kiểm tra bài làm, không hoang mang khi tổng ba góc lệch một vài phần trăm độ so với 180° do các bước làm tròn trung gian.

Bài liên quan trong loạt: hệ thức lượng trong tam giác thường.

Câu hỏi thường gặp

Hệ quả của định lý cosin là gì?

Là ba công thức suy ra từ định lý cos, cho phép tính cosin của một góc khi biết độ dài ba cạnh: cosA=(b²+c²-a²)/2bc, và tương tự cho cosB, cosC.

Vì sao gọi là "hệ quả" chứ không phải công thức gốc?

Vì đây là kết quả biến đổi đại số (giải cosA ra từ công thức a²=b²+c²-2bc.cosA), không phải phát biểu gốc của định lý, nên được gọi là hệ quả.

Có thể tính được cả ba góc của tam giác chỉ từ ba cạnh không?

Có, áp dụng lần lượt ba công thức hệ quả để tính cosA, cosB, cosC, sau đó dùng hàm arccos để suy ra số đo góc.

Làm sao kiểm tra kết quả tính góc có đúng không?

Cộng cả ba góc vừa tính lại, nếu tổng đúng bằng 180° (cho phép sai số làm tròn nhỏ) thì kết quả tính đúng.

Có cần tính cả ba góc hay chỉ cần tính hai góc rồi suy ra góc còn lại?

Chỉ cần tính hai góc bằng hệ quả, góc thứ ba suy ra bằng 180° trừ tổng hai góc đã tính, giúp tiết kiệm thời gian và vẫn có thể dùng làm bước kiểm tra chéo.

Hệ quả định lý cosin có giống công thức tính góc trong tam giác vuông không?

Khi tam giác vuông tại A, cosA = 0, công thức hệ quả (b²+c²-a²)/2bc = 0 cho ra a²=b²+c², chính là Pythagoras; vậy hệ quả này tổng quát hơn.

Có thể dùng hệ quả định lý cos khi chỉ biết hai cạnh không?

Không, ba công thức hệ quả đều cần đủ ba cạnh mới tính được một góc; nếu chỉ biết hai cạnh, cần thêm dữ kiện góc hoặc cạnh thứ ba mới áp dụng được.

Kết luận

Hệ quả của định lý cos (ba công thức tính cosA, cosB, cosC từ ba cạnh) là công cụ trực tiếp để giải tam giác dạng c-c-c, luôn cần kiểm tổng ba góc bằng 180° sau khi tính. Xem thêm hệ thức lượng trong đường tròn và định lý cos để có cái nhìn đầy đủ về chương Hệ thức lượng trong tam giác.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro