Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Hệ thức lượng trong đường tròn: công thức và ví dụ (Toán 10)

Hệ thức lượng trong đường tròn: công thức hai dây cắt nhau, hai cát tuyến, tiếp tuyến và cát tuyến từ một điểm ngoài đường tròn, ví dụ và bài tập có lời giải.

9 phút đọc35 lượt xem
Hệ thức lượng trong đường tròn: công thức và ví dụ (Toán 10)

Điểm chính

  • Hai dây cắt nhau: PA.PB = PC.PD (P bên trong đường tròn).
  • Hai cát tuyến: PA.PB = PC.PD (P bên ngoài đường tròn).
  • Tiếp tuyến - cát tuyến: PT² = PA.PB.

Hệ thức lượng trong đường tròn là nhóm công thức liên hệ độ dài các đoạn thẳng được tạo bởi dây cung, cát tuyến và tiếp tuyến của đường tròn, dựa trên nguyên lý tam giác đồng dạng. Bài viết trình bày ba trường hợp cơ bản và ví dụ tính toán.

Ba hệ thức lượng trong đường tròn: dây cắt nhau, cát tuyến, tiếp tuyến
Ba trường hợp hệ thức lượng trong đường tròn.

Trường hợp 1: Hai dây cắt nhau bên trong đường tròn

Nếu hai dây cung AB và CD của một đường tròn cắt nhau tại điểm P nằm bên trong đường tròn, thì:

PA.PB = PC.PD

Trong đó P nằm giữa A và B, đồng thời nằm giữa C và D.

Trường hợp 2: Hai cát tuyến cắt nhau bên ngoài đường tròn

Nếu từ một điểm P nằm bên ngoài đường tròn, kẻ hai cát tuyến, một cát tuyến cắt đường tròn tại A và B, cát tuyến kia cắt đường tròn tại C và D, thì:

PA.PB = PC.PD

Ở đây P nằm ngoài đoạn AB và ngoài đoạn CD (PA, PB được tính từ P đến từng giao điểm).

Trường hợp 3: Tiếp tuyến và cát tuyến từ một điểm ngoài

Nếu từ điểm P bên ngoài đường tròn kẻ một tiếp tuyến PT (T là tiếp điểm) và một cát tuyến cắt đường tròn tại A, B, thì:

PT² = PA.PB

Ví dụ tính toán chi tiết

Ví dụ tính PD từ hệ thức hai dây cắt nhau với PA=4, PB=6, PC=3
Ví dụ: PA=4, PB=6, PC=3, tìm PD.

Ví dụ 1: Hai dây cắt nhau

Đề: Hai dây AB và CD cắt nhau tại P bên trong đường tròn, với PA = 4, PB = 6, PC = 3. Tính PD.

Lời giải: Áp dụng PA.PB = PC.PD: 4×6 = 3×PD, suy ra 24 = 3×PD, PD = 24/3 = 8.

Ví dụ 2: Tiếp tuyến và cát tuyến

Đề: Từ điểm P ngoài đường tròn, kẻ tiếp tuyến PT = 6 và cát tuyến cắt đường tròn tại A (gần P) với PA = 4 và B (xa P). Tính PB và độ dài dây AB.

Lời giải: Áp dụng PT² = PA.PB: 6² = 4×PB, suy ra 36 = 4×PB, PB = 36/4 = 9. Độ dài AB = PB - PA = 9 - 4 = 5.

Ví dụ 3: Hai cát tuyến

Đề: Từ điểm P ngoài đường tròn, cát tuyến thứ nhất có PA = 3, AB = 5 (nên PB = PA+AB = 8); cát tuyến thứ hai có PC = 4. Tính PD và CD.

Lời giải: PA.PB = PC.PD: 3×8 = 4×PD, suy ra 24 = 4×PD, PD = 6. Độ dài CD = PD - PC = 6 - 4 = 2.

Vì sao các hệ thức này đúng: ý tưởng tam giác đồng dạng

Cả ba hệ thức trên đều được chứng minh dựa trên nguyên lý tam giác đồng dạng. Ví dụ với trường hợp hai dây cắt nhau: xét tam giác PAC và tam giác PDB. Góc APC = góc DPB (đối đỉnh). Góc PAC = góc PDB (hai góc nội tiếp cùng chắn cung BC). Suy ra tam giác PAC đồng dạng tam giác PDB (góc-góc), từ đó PA/PD = PC/PB, biến đổi thành PA.PB = PC.PD, chính là hệ thức cần chứng minh.

Khái niệm phương tích của một điểm

Ba hệ thức trên thực chất là các trường hợp riêng của một khái niệm tổng quát hơn gọi là phương tích của một điểm đối với đường tròn. Với điểm P bất kỳ và đường tròn tâm O bán kính R, phương tích của P được định nghĩa là giá trị không đổi PA.PB (lấy dấu theo quy ước) với A, B là giao điểm của một đường thẳng bất kỳ qua P với đường tròn, không phụ thuộc vào việc chọn đường thẳng nào. Khái niệm này giải thích vì sao dù chọn dây/cát tuyến khác nhau qua cùng điểm P, tích PA.PB luôn cho cùng một kết quả.

Chứng minh hệ thức tiếp tuyến - cát tuyến bằng tam giác đồng dạng

Tương tự trường hợp hai dây cắt nhau, hệ thức PT² = PA.PB cũng được chứng minh bằng tam giác đồng dạng. Xét tam giác PTA và tam giác PBT: hai tam giác này có chung góc P, và góc PTA = góc PBT (góc tạo bởi tiếp tuyến và dây cung bằng góc nội tiếp chắn cung đó, một tính chất đã học ở lớp 9). Từ hai góc bằng nhau này, suy ra tam giác PTA đồng dạng tam giác PBT (góc-góc), dẫn đến tỉ lệ PT/PB = PA/PT, biến đổi thành PT² = PA.PB. Đây là một minh chứng đẹp cho thấy nhiều kết quả hình học tưởng chừng độc lập thực chất đều bắt nguồn từ cùng một công cụ nền tảng: tam giác đồng dạng.

Trường hợp đặc biệt: hai tiếp tuyến từ cùng một điểm

Một trường hợp đặc biệt thú vị là khi từ điểm P kẻ được hai tiếp tuyến đến cùng một đường tròn, chạm vào các tiếp điểm T1 và T2. Khi đó, độ dài hai đoạn tiếp tuyến luôn bằng nhau: PT1 = PT2, một tính chất đã quen thuộc từ lớp 9. Kết hợp với hệ thức PT² = PA.PB đã học, nếu biết thêm một cát tuyến từ P, có thể tính được đầy đủ các đoạn thẳng liên quan mà không cần đo đạc trực tiếp, chỉ cần dựa vào các hệ thức đại số đã thiết lập.

Bài tập tự luyện (có đáp án)

  1. Hai dây cắt nhau tại P, PA = 5, PB = 8, PC = 4. Tính PD.
  2. Từ điểm P ngoài đường tròn, tiếp tuyến PT = 8, cát tuyến có PA = 4. Tính PB.

Đáp án:

  1. PA.PB = PC.PD: 5×8 = 4×PD, 40 = 4×PD, PD = 10.
  2. PT² = PA.PB: 64 = 4×PB, PB = 16.

Ứng dụng của hệ thức lượng trong đường tròn

Các hệ thức này thường được dùng kết hợp với định lý cos, định lý sin trong các bài toán hình học tổng hợp phức tạp hơn, đặc biệt là các bài toán liên quan đến đường tròn ngoại tiếp, nội tiếp tam giác. Ví dụ, khi biết bán kính đường tròn ngoại tiếp R từ định lý sin, có thể kết hợp với hệ thức lượng trong đường tròn để tính thêm các đoạn thẳng liên quan đến dây cung hoặc tiếp tuyến của đường tròn đó, tạo thành một hệ thống công cụ đầy đủ để giải quyết các bài toán hình học phẳng nâng cao ở bậc THPT.

Cách nhận diện nhanh nên dùng hệ thức nào

Khi gặp một bài toán về đường tròn có các đoạn thẳng cắt nhau, bước đầu tiên nên xác định vị trí điểm giao cắt: nếu điểm đó nằm bên trong đường tròn (giao điểm của hai dây), dùng hệ thức PA.PB = PC.PD dạng dây cung; nếu điểm đó nằm bên ngoài đường tròn và cả hai đường đều là cát tuyến (cắt đường tròn tại hai điểm), cũng dùng PA.PB = PC.PD nhưng với cách đo đoạn thẳng khác (từ điểm ngoài đến từng giao điểm); nếu một trong hai đường là tiếp tuyến (chỉ chạm đường tròn tại một điểm), dùng hệ thức PT² = PA.PB. Việc nhận diện đúng loại đường thẳng (dây, cát tuyến, hay tiếp tuyến) và vị trí điểm giao cắt (trong hay ngoài đường tròn) là bước quan trọng nhất quyết định công thức nào sẽ được áp dụng chính xác.

Bài liên quan trong loạt: hệ thức lượng trong tam giác.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thức lượng trong đường tròn có mấy trường hợp?

Có 3 trường hợp chính: hai dây cắt nhau bên trong đường tròn, hai cát tuyến cắt nhau bên ngoài đường tròn, và tiếp tuyến với cát tuyến từ cùng một điểm ngoài.

Công thức hai dây cắt nhau là gì?

Nếu hai dây AB và CD cắt nhau tại điểm P bên trong đường tròn thì PA.PB = PC.PD.

Công thức tiếp tuyến và cát tuyến là gì?

Nếu từ điểm P ngoài đường tròn kẻ tiếp tuyến PT và cát tuyến cắt đường tròn tại A, B thì PT² = PA.PB.

Vì sao các hệ thức này đúng?

Vì trong mỗi trường hợp, có thể chứng minh hai tam giác tạo bởi các đoạn thẳng đó đồng dạng với nhau (thông qua các góc nội tiếp cùng chắn một cung), từ đó suy ra tỉ lệ các cạnh tương ứng.

Hệ thức lượng trong đường tròn có liên quan gì đến hệ thức lượng trong tam giác?

Cả hai đều thuộc chương Hệ thức lượng của Toán 10, cùng dựa trên kiến thức tam giác đồng dạng và giá trị lượng giác, nhưng áp dụng cho hai đối tượng hình học khác nhau (tam giác và đường tròn).

Khái niệm "phương tích của một điểm" có liên quan gì đến các hệ thức này?

Phương tích của điểm P đối với đường tròn chính là giá trị chung PA.PB (hoặc PT²) không đổi dù chọn dây/cát tuyến nào qua P, là khái niệm tổng quát hóa cả ba hệ thức đã nêu.

Kết luận

Hệ thức lượng trong đường tròn gồm ba trường hợp (hai dây cắt nhau, hai cát tuyến, tiếp tuyến-cát tuyến), đều dựa trên nguyên lý tam giác đồng dạng và có thể tổng quát hóa bằng khái niệm phương tích của một điểm. Xem thêm hệ thức lượng trong tam giác thường và định lý cos để có bộ công cụ đầy đủ giải các bài toán hình học tổng hợp.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro