Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Định lý cos là gì: công thức và ứng dụng (Toán 10)

Định lý cos (côsin) trong tam giác: công thức a²=b²+c²-2bc.cosA, cách tính cạnh, xét loại góc, ví dụ giải chi tiết và bài tập có đáp số, chương trình Toán 10.

8 phút đọc44 lượt xem
Định lý cos là gì: công thức và ứng dụng (Toán 10)

Điểm chính

  • a² = b² + c² - 2bc.cosA (và 2 công thức tương tự cho b², c²).
  • Dùng khi biết hai cạnh và góc xen giữa, hoặc biết cả ba cạnh.
  • Khi A = 90°, định lý cos trở thành định lý Pythagoras.

Định lý cos (côsin) là công thức nền tảng mở đầu chương Hệ thức lượng trong tam giác (Toán 10), giúp tính cạnh hoặc góc của một tam giác bất kỳ, không chỉ riêng tam giác vuông. Bài viết trình bày công thức, cách chứng minh, ứng dụng và ví dụ đã kiểm bằng Python.

Tam giác ABC với công thức định lý cos cho ba cạnh a, b, c
Định lý cos áp dụng cho mọi tam giác ABC.

Định lý cos (côsin) là gì?

Trong tam giác ABC với các cạnh a, b, c lần lượt đối diện các góc A, B, C, định lý cos phát biểu:

a² = b² + c² - 2bc.cosA

b² = a² + c² - 2ac.cosB

c² = a² + b² - 2ab.cosC

Mỗi công thức liên hệ bình phương một cạnh với bình phương hai cạnh còn lại và cosin của góc xen giữa hai cạnh đó (góc đối diện với cạnh cần tính).

Định lý cos và định lý Pythagoras

Một cách hiểu quan trọng: định lý cos là dạng mở rộng của định lý Pythagoras cho mọi loại tam giác. Khi góc A = 90°, ta có cosA = cos90° = 0, công thức trở thành:

a² = b² + c² - 2bc × 0 = b² + c²

Đây chính là định lý Pythagoras quen thuộc. Nói cách khác, định lý Pythagoras chỉ là trường hợp đặc biệt của định lý cos khi tam giác vuông.

Ví dụ tính cạnh bằng định lý cos

Ví dụ tính cạnh a bằng định lý cos với b=8, c=5, góc A=60 độ
Ví dụ: b=8, c=5, góc A=60°, tính cạnh a.

Đề: Tam giác ABC có b = 8 cm, c = 5 cm, góc A = 60°. Tính cạnh a.

Lời giải: Áp dụng định lý cos:

a² = 8² + 5² - 2×8×5×cos60° = 64 + 25 - 80×0,5 = 89 - 40 = 49

Vậy a = √49 = 7 cm (kiểm bằng Python: math.sqrt(64+25-2*8*5*cos(60°)) = 7,0, khớp kết quả tính tay).

Ví dụ tính góc bằng định lý cos

Đề: Tam giác có ba cạnh a = 3, b = 4, c = 6. Tính góc C và cho biết góc C nhọn hay tù.

Lời giải: Từ công thức c² = a² + b² - 2ab.cosC, suy ra:

cosC = (a² + b² - c²) / (2ab) = (9 + 16 - 36) / (2×3×4) = -11/24 ≈ -0,458

Vì cosC < 0 nên góc C là góc tù. Tính ra C ≈ 117,28° (kiểm bằng Python: math.degrees(math.acos(-11/24)) = 117,28°).

Xét loại góc bằng dấu của cosin

Dấu của cosALoại góc A
cosA > 0Góc nhọn (0° < A < 90°)
cosA = 0Góc vuông (A = 90°)
cosA < 0Góc tù (90° < A < 180°)

Đây là cách nhanh để xác định loại góc lớn nhất của một tam giác chỉ từ độ dài ba cạnh, mà không cần tính chính xác số đo góc: chỉ cần xét dấu của tử số b² + c² - a² (mẫu số 2bc luôn dương).

Ví dụ có lời giải chi tiết khác

Ví dụ 3

Đề: Tam giác ABC có a = 6, b = 7, c = 9. Góc lớn nhất của tam giác là góc nào, nhọn hay tù?

Lời giải: Góc lớn nhất luôn đối diện cạnh dài nhất, ở đây là cạnh c = 9, tức góc C. Tính cosC = (36+49-81)/(2×6×7) = 4/84 ≈ 0,0476 > 0. Vậy góc C là góc nhọn (C ≈ 87,27°, kiểm bằng Python), nghĩa là cả ba góc của tam giác này đều nhọn.

Ví dụ 4

Đề: Tam giác ABC có AB = 6, AC = 10, góc A = 90°. Tính BC bằng định lý cos và so sánh với Pythagoras.

Lời giải: BC² = AB² + AC² - 2×AB×AC×cos90° = 36 + 100 - 0 = 136, BC = √136 ≈ 11,66. Theo Pythagoras: BC² = 6² + 10² = 136, khớp hoàn toàn (kiểm bằng Python).

Chứng minh định lý cos (tóm tắt ý tưởng)

Định lý cos được chứng minh bằng cách dựng đường cao hoặc sử dụng tọa độ hóa tam giác. Cách phổ biến nhất: đặt tam giác ABC trong hệ tọa độ với A là gốc tọa độ, cạnh AB nằm trên trục hoành. Khi đó tọa độ của B là (c, 0), còn tọa độ của C là (b.cosA, b.sinA) vì AC = b và góc giữa AC với trục hoành chính là góc A. Áp dụng công thức khoảng cách giữa hai điểm B và C: BC² = (c - b.cosA)² + (0 - b.sinA)² = c² - 2bc.cosA + b²cos²A + b²sin²A = c² - 2bc.cosA + b²(cos²A + sin²A) = b² + c² - 2bc.cosA (vì cos²A + sin²A = 1 luôn đúng theo hệ thức lượng giác cơ bản). Đây chính là công thức a² = b² + c² - 2bc.cosA cần chứng minh, với a = BC.

So sánh định lý cos với hệ thức lượng trong tam giác vuông

Học sinh đã quen với các hệ thức lượng trong tam giác vuông ở lớp 9 (như hệ thức giữa cạnh góc vuông, cạnh huyền, đường cao), nhưng những hệ thức đó chỉ áp dụng được khi tam giác có góc vuông. Định lý cos khắc phục hạn chế này bằng cách áp dụng được cho mọi loại tam giác: nhọn, vuông, hoặc tù. Đây là lý do định lý cos được xem là một bước tiến quan trọng, mở rộng phạm vi giải toán tam giác từ chỗ chỉ giải được tam giác vuông sang giải được tam giác bất kỳ, miễn là có đủ dữ kiện về cạnh và góc theo đúng điều kiện áp dụng.

Bài tập tự luyện (có đáp án)

  1. Tam giác có b = 6, c = 10, góc A = 60°. Tính cạnh a.
  2. Tam giác có ba cạnh 5, 12, 13. Tính góc lớn nhất và cho biết loại góc.
  3. Tam giác ABC có AB = 4, AC = 4, góc A = 120°. Tính cạnh BC.

Đáp án:

  1. a² = 36+100-2×6×10×0,5 = 136-60 = 76, a = √76 ≈ 8,72.
  2. Góc lớn nhất đối diện cạnh 13: cosC = (25+144-169)/(2×5×12) = 0/120 = 0, nên góc C = 90° (góc vuông). Đây thực chất là bộ ba Pythagoras (5-12-13).
  3. BC² = 4² + 4² - 2×4×4×cos120° = 16+16-32×(-0,5) = 32+16 = 48, BC = √48 = 4√3 ≈ 6,93.

Vì sao định lý cos quan trọng trong Toán học

Định lý cos là công cụ duy nhất (cùng với định lý sin sắp học) cho phép tính toán đầy đủ các yếu tố của một tam giác bất kỳ, không giới hạn ở tam giác vuông như các hệ thức lượng đã học ở lớp 9. Trong thực tế, định lý cos được ứng dụng rộng rãi trong đo đạc địa lý (tính khoảng cách giữa hai điểm không thể đo trực tiếp), định vị GPS, và các bài toán vật lý liên quan đến cộng vector lực. Việc hiểu rõ khi nào áp dụng định lý cos (biết 2 cạnh 1 góc xen giữa, hoặc biết đủ 3 cạnh) là kỹ năng nền tảng trước khi học tiếp định lý sin và các công thức diện tích tam giác. Ngoài ra, định lý cos còn là cơ sở để suy ra nhiều công thức khác trong chương, như công thức tính độ dài đường trung tuyến của tam giác hay công thức tính diện tích tam giác khi biết hai cạnh và góc xen giữa, nên việc nắm chắc bài học này ngay từ đầu chương sẽ giúp việc tiếp thu các bài học tiếp theo trở nên thuận lợi và có hệ thống hơn.

Câu hỏi thường gặp

Định lý cos là gì?

Là công thức liên hệ ba cạnh và một góc của tam giác: a² = b² + c² - 2bc.cosA, cùng hai công thức tương tự cho cạnh b và c.

Khi nào dùng định lý cos?

Dùng khi biết hai cạnh và góc xen giữa để tính cạnh còn lại (c-g-c), hoặc biết cả ba cạnh để tính góc (c-c-c).

Định lý cos liên hệ gì với định lý Pythagoras?

Khi góc A = 90°, cosA = 0, công thức a²=b²+c²-2bc.cosA trở thành a²=b²+c², chính là định lý Pythagoras; vậy Pythagoras là trường hợp đặc biệt của định lý cos.

Làm sao biết một góc trong tam giác là nhọn, vuông hay tù bằng định lý cos?

Tính cosA từ ba cạnh; nếu cosA > 0 thì góc A nhọn, cosA = 0 thì góc A vuông, cosA < 0 thì góc A tù.

Định lý cos có áp dụng được cho mọi tam giác không?

Có, định lý cos áp dụng cho mọi tam giác (nhọn, vuông, tù), khác với các hệ thức lượng trong tam giác vuông chỉ áp dụng riêng cho tam giác vuông.

Ai đặt tên cho định lý cos?

Tên gọi xuất phát từ việc công thức có chứa hàm số cos (côsin) của góc; định lý này còn được gọi là định lý côsin hoặc luật côsin (law of cosines).

Kết luận

Định lý cos a² = b² + c² - 2bc.cosA là công cụ tổng quát để tính cạnh hoặc góc của mọi tam giác, mở rộng từ định lý Pythagoras quen thuộc. Nắm chắc công thức và điều kiện áp dụng (biết 2 cạnh 1 góc, hoặc biết đủ 3 cạnh) là nền tảng cho cả chương Hệ thức lượng trong tam giác của Toán 10.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro