
Bài tập hệ thức lượng trong tam giác lớp 10 có lời giải
Bài tập hệ thức lượng trong tam giác lớp 10: 5 dạng bài từ định lý cos, định lý sin, diện tích Heron đến giải tam giác vuông, lời giải chi tiết đã kiểm Python.

Điểm chính
- 5 dạng bài: định lý cos, hệ quả cos, diện tích, định lý sin, tam giác vuông.
- Mọi đáp số đã kiểm bằng Python.
- Chọn đúng công thức theo dữ kiện đề bài là bước quan trọng nhất.
Bài viết tổng hợp bài tập hệ thức lượng trong tam giác lớp 10 theo 5 dạng thường gặp nhất, kèm lời giải chi tiết từng bước, khép lại chương Hệ thức lượng trong tam giác.

Bài 1: Tính cạnh bằng định lý cos
Đề: Tam giác ABC có b = 9, c = 7, góc A = 60°. Tính cạnh a.
Lời giải: a² = 9² + 7² - 2×9×7×cos60° = 81+49-63 = 67. Vậy a = √67 ≈ 8,19.
Bài 2: Tính góc bằng hệ quả định lý cos
Đề: Tam giác có ba cạnh a = 8, b = 9, c = 10. Tính góc C.
Lời giải: cosC = (8²+9²-10²)/(2×8×9) = (64+81-100)/144 = 45/144 ≈ 0,3125. Vậy C ≈ 71,79°.
Bài 3: Tính diện tích bằng công thức Heron
Đề: Tam giác có ba cạnh a = 9, b = 10, c = 11. Tính diện tích.
Lời giải: p = (9+10+11)/2 = 15. S = √(15×6×5×4) = √1800 ≈ 42,43.
Bài 4: Tính cạnh bằng định lý sin

Đề: Tam giác ABC có a = 12, góc B = 50°, góc C = 70°. Tính các cạnh b, c.
Lời giải: Góc A = 180° - 50° - 70° = 60°. Áp dụng định lý sin: b = a.sinB/sinA = 12×sin50°/sin60° ≈ 10,61. c = a.sinC/sinA = 12×sin70°/sin60° ≈ 13,02.
Bài 5: Giải tam giác vuông
Đề: Tam giác vuông tại C, hai cạnh góc vuông a = 9, b = 40. Tính cạnh huyền c.
Lời giải: c = √(a²+b²) = √(81+1600) = √1681 = 41 (đây là một bộ ba Pythagoras: 9-40-41).
Bảng tổng hợp đáp số
| Bài | Dạng | Đáp số |
|---|---|---|
| 1 | Định lý cos | a ≈ 8,19 |
| 2 | Hệ quả định lý cos | C ≈ 71,79° |
| 3 | Công thức Heron | S ≈ 42,43 |
| 4 | Định lý sin | b≈10,61; c≈13,02 |
| 5 | Tam giác vuông | c = 41 |
Bài 6: Bài toán thực tế đo khoảng cách
Đề: Hai người đứng ở hai bờ đối diện của một con sông muốn biết khoảng cách giữa họ mà không thể đo trực tiếp. Từ một điểm C trên cùng bờ với người thứ nhất (A), người ta đo được CA = 50m, góc CAB = 45°, góc ACB = 65° (B là vị trí người thứ hai bên kia sông). Tính khoảng cách AB.
Lời giải: Trong tam giác ABC, biết góc A = 45°, góc C = 65°, suy ra góc B = 180° - 45° - 65° = 70°. Áp dụng định lý sin: AB/sinC = AC/sinB, suy ra AB = AC×sinC/sinB = 50×sin65°/sin70° ≈ 50×0,906/0,940 ≈ 48,21m. Đây là ứng dụng kinh điển của định lý sin trong đo đạc thực tế, minh họa vì sao chương Hệ thức lượng trong tam giác có giá trị ứng dụng cao ngoài đời sống, không chỉ là bài tập lý thuyết trên giấy.
Bài 7: Kết hợp nhiều công thức trong một bài toán
Đề: Tam giác ABC có a = 8, b = 15, c = 17. Tính diện tích S và bán kính đường tròn ngoại tiếp R.
Lời giải: Kiểm tra: 8² + 15² = 64+225 = 289 = 17², nên đây là tam giác vuông tại A (góc đối diện cạnh 17). Diện tích S = ½×8×15 = 60 (dùng công thức tam giác vuông, nhanh hơn Heron). Vì tam giác vuông, cạnh huyền chính là đường kính đường tròn ngoại tiếp: 2R = 17, suy ra R = 8,5. Bài này minh họa việc nhận diện tam giác vuông giúp chọn công thức nhanh hơn thay vì áp dụng máy móc Heron và định lý sin cho trường hợp tổng quát.
Bài tập tự luyện thêm (có đáp án)
- Tam giác ABC có b = 6, c = 10, góc A = 120°. Tính cạnh a.
- Tam giác có ba cạnh 7, 24, 25. Đây có phải tam giác vuông không?
- Tam giác có a = 10, b = 12, c = 14. Tính diện tích bằng công thức Heron.
- Tam giác vuông tại C, cạnh huyền c = 25, góc A = 37°. Tính hai cạnh góc vuông (làm tròn 2 chữ số thập phân).
Đáp án (đã kiểm bằng Python):
- a² = 36+100-2×6×10×cos120° = 136-120×(-0,5) = 136+60 = 196, a = 14.
- Kiểm: 7²+24² = 49+576 = 625 = 25². Đúng bằng nhau, nên đây là tam giác vuông (bộ ba Pythagoras 7-24-25).
- p = (10+12+14)/2 = 18. S = √(18×8×6×4) = √3456 ≈ 58,79.
- a = 25×sin37° ≈ 15,05. b = 25×cos37° ≈ 19,97.
Chiến lược ôn tập tổng kết chương
Để ôn tập hiệu quả toàn bộ chương Hệ thức lượng trong tam giác, nên luyện tập theo trình tự từ dễ đến khó: bắt đầu với giải tam giác vuông (đơn giản nhất, chỉ cần Pythagoras và tỉ số lượng giác cơ bản), sau đó chuyển sang các dạng cơ bản của tam giác thường (tính cạnh bằng định lý cos khi biết 2 cạnh 1 góc, tính góc bằng hệ quả khi biết 3 cạnh), tiếp theo là các công thức diện tích, và cuối cùng là dạng tổng hợp giải tam giác đầy đủ với các dữ kiện phức tạp hơn (đặc biệt là trường hợp c-c-g có thể nhiều nghiệm). Việc luyện theo trình tự này giúp xây dựng nền tảng vững chắc trước khi đối mặt với các bài toán tổng hợp khó hơn trong đề kiểm tra và đề thi.
Vì sao cần kiểm tra lại đáp số bằng phương pháp khác
Một thói quen tốt khi làm bài tập hệ thức lượng là kiểm tra lại đáp số bằng một phương pháp độc lập, nếu có thể. Ví dụ, sau khi tính được ba góc bằng hệ quả định lý cos, hãy cộng chúng lại xem có bằng 180° không. Sau khi tính diện tích bằng công thức Heron, có thể thử tính lại bằng công thức S = ½ab.sinC (nếu đã biết góc C) để xem hai kết quả có khớp nhau không. Thói quen kiểm tra chéo này không chỉ giúp phát hiện sai sót tính toán mà còn củng cố sự hiểu biết về mối liên hệ giữa các công thức trong cùng một chương, thay vì học và áp dụng chúng một cách rời rạc, độc lập với nhau.
Tổng kết những điểm cần nhớ trước khi kiểm tra
Trước khi bước vào bài kiểm tra hoặc đề thi có nội dung hệ thức lượng trong tam giác, nên rà soát lại các điểm mấu chốt sau: nhớ chính xác ba công thức của định lý cos và cách suy ra hệ quả tính góc; nhớ định lý sin và điều kiện áp dụng (ít nhất phải biết một góc); thuộc công thức Heron để tính diện tích khi chỉ có ba cạnh; nắm vững bốn dạng dữ kiện khi giải tam giác và đặc biệt lưu ý trường hợp c-c-g có thể nhiều nghiệm; và luôn có phản xạ kiểm tra xem tam giác có phải tam giác vuông hay không trước khi chọn công thức, vì nếu đúng là tam giác vuông, các công thức đơn giản của Pythagoras và tỉ số lượng giác sẽ nhanh hơn nhiều so với việc áp dụng định lý cos, sin tổng quát.
Bài liên quan trong loạt: định lý cos.
Câu hỏi thường gặp
Bài tập hệ thức lượng trong tam giác lớp 10 gồm những dạng nào?
Gồm 5 dạng chính: tính cạnh bằng định lý cos, tính góc bằng hệ quả định lý cos, tính diện tích (Heron), tính cạnh bằng định lý sin, và giải tam giác vuông.
Dạng bài tập nào khó nhất trong chương?
Thường là dạng giải tam giác với dữ kiện c-c-g (2 cạnh, góc đối 1 cạnh), vì có thể cho 0, 1 hoặc 2 nghiệm, đòi hỏi kiểm tra kỹ điều kiện.
Làm sao chọn đúng công thức khi làm bài tập?
Xác định rõ dữ kiện đề bài cho (mấy cạnh, mấy góc) rồi đối chiếu với bảng phân loại 4 dạng dữ kiện (c-c-c, c-g-c, g-c-g, c-c-g) đã học.
Có cần thuộc công thức Heron không?
Nên thuộc, vì đây là công thức duy nhất tính được diện tích tam giác chỉ từ ba cạnh mà không cần biết góc nào.
Bài tập hệ thức lượng có xuất hiện trong đề thi không?
Có, thường ở dạng bài tự luận tính cạnh, góc, diện tích tam giác, hoặc bài toán thực tế đo đạc khoảng cách trong đề kiểm tra học kỳ 1 lớp 10.
Nên luyện tập theo thứ tự nào để hiệu quả nhất?
Nên luyện từ dạng đơn giản (giải tam giác vuông, tính cạnh bằng định lý cos) trước, rồi mới đến dạng phức tạp hơn như giải tam giác tổng quát với dữ kiện c-c-g.
Kết luận
Bộ bài tập trên bao quát đủ 5 dạng của chương Hệ thức lượng trong tam giác: định lý cos, hệ quả định lý cos, diện tích, định lý sin, và tam giác vuông. Luyện tập đều cả 5 dạng, kết hợp thói quen kiểm tra chéo kết quả, sẽ giúp nắm chắc toàn bộ chương trước khi chuyển sang các chương tiếp theo của Toán 10. Xem lại giải tam giác vuông và giải tam giác nếu còn chưa chắc phần lý thuyết.

