1. Tác giả Tô Hoài và hoàn cảnh sáng tác
Tô Hoài (1920-2014) là một trong những cây bút văn xuôi hiện đại lớn nhất của Việt Nam, để lại hơn 200 đầu sách. "Vợ chồng A Phủ" in trong tập Truyện Tây Bắc (1953), là kết quả chuyến đi thực tế tám tháng cùng bộ đội giải phóng Tây Bắc năm 1952. Tác phẩm đoạt giải Nhất giải thưởng Hội Văn nghệ Việt Nam 1954-1955.
2. Tóm tắt cốt truyện
Truyện chia làm hai phần: Phần 1 ở Hồng Ngài kể về Mị - cô gái xinh đẹp, tài thổi sáo - bị bắt làm dâu gạt nợ cho nhà thống lý Pá Tra. Mị sống tê dại như con rùa nuôi trong xó cửa. A Phủ vì đánh A Sử (con thống lý) mà bị phạt vạ, trở thành nô lệ cho nhà Pá Tra. Một đêm A Phủ để hổ vồ mất bò, bị trói đứng. Mị thấy giọt nước mắt của A Phủ, thương cảm và cắt dây cởi trói, hai người chạy trốn. Phần 2 ở Phiềng Sa: Mị và A Phủ thành vợ chồng, được cán bộ A Châu giác ngộ, tham gia du kích.
3. Phân tích nhân vật Mị
3.1. Mị - cô gái Mèo xinh đẹp, tài hoa
Trước khi về làm dâu nhà thống lý, Mị là cô gái "thổi lá cũng hay như thổi sáo. Có biết bao nhiêu người mê, ngày đêm đã thổi sáo đi theo Mị". Mị hiếu thảo, từng xin bố: "Con nay đã biết cuốc nương làm ngô, con phải làm nương ngô giả nợ thay cho bố."
3.2. Mị - người dâu gạt nợ tê dại
Bị bắt cúng trình ma, Mị thành nô lệ thân xác lẫn tâm hồn. Tô Hoài viết: "Ở lâu trong cái khổ, Mị quen khổ rồi... Mị tưởng mình cũng là con trâu, mình cũng là con ngựa." Buồng Mị có ô cửa sổ "chỉ bằng bàn tay, lúc nào trông ra cũng chỉ thấy trăng trắng, không biết là sương hay là nắng." - chi tiết biểu tượng cho sự giam cầm.
3.3. Sức sống tiềm tàng trỗi dậy đêm tình mùa xuân
Tiếng sáo gọi bạn đầu núi đánh thức Mị: "Mị thấy phơi phới trở lại, trong lòng đột nhiên vui sướng như những đêm Tết ngày trước. Mị trẻ lắm. Mị vẫn còn trẻ. Mị muốn đi chơi." Dù bị A Sử trói đứng vào cột, tâm hồn Mị vẫn theo tiếng sáo bay đi.
3.4. Hành động cởi trói A Phủ - đỉnh cao giải phóng
Đêm đông, thấy "dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má đã xám đen lại" của A Phủ, Mị từ thương mình chuyển sang thương người. Câu văn quyết liệt: "Mị rút con dao nhỏ cắt lúa, cắt nút dây mây." Mị chạy theo A Phủ - hành trình từ nô lệ thành con người tự do.
4. Phân tích nhân vật A Phủ
A Phủ là chàng trai mồ côi, gan góc, lao động giỏi: "biết đúc lưỡi cày, biết đục cuốc, lại cày giỏi và đi săn bò tót rất bạo." A Phủ tiêu biểu cho người dân lao động Tây Bắc: khoẻ khoắn, ngang tàng, không khuất phục. Khi bị trói, A Phủ nhai đứt hai vòng dây mây - nét tính cách quyết liệt. Cảnh phạt vạ A Phủ là bức tranh hiện thực tố cáo cường quyền: bị đánh suốt từ trưa đến đêm, phải vay 100 đồng bạc trắng, thành nô lệ trọn đời.
5. Giá trị nội dung và nghệ thuật
5.1. Giá trị hiện thực
- Tố cáo chế độ phong kiến miền núi tàn bạo: cường quyền (thống lý) kết hợp thần quyền (con ma trình).
- Phản ánh số phận đau khổ của người dân Tây Bắc, đặc biệt phụ nữ.
5.2. Giá trị nhân đạo
- Cảm thương số phận khổ đau của Mị, A Phủ.
- Trân trọng vẻ đẹp tâm hồn, sức sống tiềm tàng của con người.
- Mở đường giải phóng: chỉ ra con đường cách mạng - từ tự phát đến tự giác.
5.3. Giá trị nghệ thuật
- Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật tinh tế (đêm tình mùa xuân, đêm cởi trói).
- Ngôn ngữ giàu chất thơ, chất tạo hình; lối kể chuyện tự nhiên.
- Khắc hoạ thành công không khí, phong tục Tây Bắc.
6. Các đoạn trích trọng tâm trong đề thi
- Đoạn 1: Mị bị bắt về làm dâu - mở đầu truyện đến "Mị tưởng mình cũng là con trâu..."
- Đoạn 2: Đêm tình mùa xuân - từ "Hồng Ngài năm ấy ăn Tết..." đến cảnh Mị bị A Sử trói.
- Đoạn 3: Đêm cởi trói A Phủ - giọt nước mắt và hành động cắt dây mây - đoạn được ra đề THPT 2017 và xuất hiện thường xuyên.