
Hàm số là gì? Khái niệm, tập xác định, tập giá trị và đồ thị hàm số
Điểm chính
- Hàm số là quy tắc cho mỗi giá trị x thuộc tập D tương ứng với duy nhất một giá trị y, viết y = f(x).
- Ba cách cho hàm số: bằng công thức, bằng bảng, bằng biểu đồ hoặc đồ thị.
- Tập xác định D: các x làm f(x) có nghĩa. Tập giá trị: các y mà hàm số nhận được.
- Đồ thị: tập các điểm M(x; f(x)) với x thuộc D.
Hàm số là khái niệm xương sống của môn Toán phổ thông: từ hàm số bậc nhất ở lớp 8, hàm số bậc hai ở lớp 10, hàm số lượng giác, mũ, logarit ở lớp 11 cho tới khảo sát hàm số bằng đạo hàm ở lớp 12. Bài viết này giải thích hàm số là gì bằng ngôn ngữ dễ hiểu, cách tìm tập xác định, tập giá trị, cách đọc đồ thị và tổng hợp các loại hàm số theo từng lớp, kèm 7 ví dụ đã kiểm lại bằng Python (SymPy).
Thuộc chương trình nào? Theo GDPT 2018, khái niệm hàm số và đồ thị được học ở Toán 8 (chương Hàm số và đồ thị), rồi học lại chặt chẽ hơn với tập xác định, tập giá trị, tính đồng biến, nghịch biến ở Toán 10 (bài Hàm số và đồ thị).
Hàm số là gì?
Nếu với mỗi giá trị x thuộc tập D có một và chỉ một giá trị tương ứng y thuộc R, thì ta có một hàm số, kí hiệu y = f(x).
- x gọi là biến số (đối số).
- D gọi là tập xác định của hàm số.
- f(x0) là giá trị của hàm số tại x = x0.
Hình dung đơn giản: hàm số giống một cái máy. Mỗi lần bỏ vào một số x (thuộc D), máy trả ra đúng một số y. Máy có thể trả ra cùng một y cho nhiều x khác nhau (ví dụ y = x² trả 4 cho cả x = 2 và x = -2), nhưng không bao giờ trả ra hai y khác nhau cho cùng một x.
Ví dụ đời sống: quãng đường s đi được sau t giờ với vận tốc 40 km/h là hàm số s = 40t; mỗi thời điểm t chỉ có một quãng đường s tương ứng.
Ba cách cho một hàm số
1. Hàm số cho bằng công thức
Cách phổ biến nhất, ví dụ y = 2x - 3, y = x² - 3x + 1, y = √(x - 2). Khi cho bằng công thức mà không nói gì thêm, tập xác định được hiểu là tập các x làm công thức có nghĩa.
2. Hàm số cho bằng bảng
| x | -1 | 0 | 1 | 2 |
|---|---|---|---|---|
| y = 2x - 3 | -5 | -3 | -1 | 1 |
Mỗi ô x ứng với đúng một ô y nên bảng trên xác định một hàm số với D = {-1; 0; 1; 2}.
3. Hàm số cho bằng biểu đồ, đồ thị
Ví dụ biểu đồ nhiệt độ theo giờ trong ngày: mỗi thời điểm có đúng một nhiệt độ. Trên đồ thị, dùng phép thử đường thẳng đứng: một hình là đồ thị của hàm số khi mọi đường thẳng đứng cắt nó tại nhiều nhất một điểm. Đường tròn không phải đồ thị hàm số vì một đường thẳng đứng có thể cắt nó tại hai điểm.
Tập xác định của hàm số
Tập xác định D của hàm số y = f(x) là tập hợp các giá trị x sao cho biểu thức f(x) có nghĩa. Các điều kiện thường gặp:
| Dạng hàm số | Điều kiện xác định |
|---|---|
| Đa thức, ví dụ y = x³ - 2x + 1 | Không có điều kiện, D = R |
| Phân thức y = P(x)/Q(x) | Q(x) ≠ 0 |
| Căn bậc chẵn y = √A(x) | A(x) ≥ 0 |
| Căn ở mẫu y = 1/√A(x) | A(x) > 0 |
| y = tan x | cos x ≠ 0, tức x ≠ π/2 + kπ |
| y = logaA(x) | A(x) > 0 (với 0 < a ≠ 1) |
Hàm số có nhiều điều kiện thì lấy giao các điều kiện. Chi tiết về điều kiện căn thức xem thêm bài điều kiện trong căn.
Tập giá trị và đồ thị hàm số
Tập giá trị của hàm số y = f(x) là tập hợp tất cả các giá trị y = f(x) khi x chạy khắp tập xác định D. Ví dụ y = x² có tập giá trị [0; +∞) vì bình phương luôn không âm và nhận mọi giá trị không âm.
Đồ thị của hàm số y = f(x) là tập hợp tất cả các điểm M(x; f(x)) trên mặt phẳng tọa độ, với x thuộc D. Hệ quả dùng nhiều nhất:
Điểm M(x0; y0) thuộc đồ thị hàm số y = f(x) ⇔ x0 ∈ D và y0 = f(x0)
Các loại hàm số thường gặp ở phổ thông
| Loại hàm số | Dạng tổng quát | Đồ thị | Học ở lớp |
|---|---|---|---|
| Hàm số bậc nhất | y = ax + b (a ≠ 0) | Đường thẳng | 8 |
| Hàm số y = ax² | y = ax² (a ≠ 0) | Parabol đỉnh O | 9 |
| Hàm số bậc hai | y = ax² + bx + c (a ≠ 0) | Parabol | 10 |
| Hàm số lượng giác | y = sin x, cos x, tan x, cot x | Đường hình sin, tuần hoàn | 11 |
| Hàm số mũ | y = ax (0 < a ≠ 1) | Đường cong luôn nằm trên Ox | 11 |
| Hàm số logarit | y = logax (0 < a ≠ 1) | Đường cong luôn nằm bên phải Oy | 11 |
| Hàm đa thức bậc ba, phân thức | y = ax³ + bx² + cx + d; y = (ax + b)/(cx + d) | Khảo sát bằng đạo hàm | 12 |
Hàm số đồng biến, nghịch biến (sơ lược)
Hàm số y = f(x) đồng biến (tăng) trên khoảng K nếu x1 < x2 kéo theo f(x1) < f(x2); nghịch biến (giảm) nếu x1 < x2 kéo theo f(x1) > f(x2). Trên đồ thị, đồng biến là đi lên từ trái sang phải, nghịch biến là đi xuống. Ví dụ y = 2x - 3 đồng biến trên R vì hệ số a = 2 > 0. Cách xét chi tiết bằng đạo hàm và bảng biến thiên được học ở lớp 12.
Ví dụ về hàm số có lời giải
7 ví dụ dưới đây đã kiểm lại bằng Python (SymPy: continuous_domain cho tập xác định, function_range cho tập giá trị).
Ví dụ 1: Tính giá trị hàm số
Đề: Cho f(x) = x² - 3x + 1. Tính f(-2), f(0), f(1).
- f(-2) = 4 + 6 + 1 = 11.
- f(0) = 1.
- f(1) = 1 - 3 + 1 = -1.
Ví dụ 2: Kiểm tra điểm thuộc đồ thị
Đề: Điểm A(1; -1) và B(2; 0) có thuộc đồ thị hàm số y = x² - 3x + 1 không?
- Với A: f(1) = -1 = yA nên A thuộc đồ thị.
- Với B: f(2) = 4 - 6 + 1 = -1 ≠ 0 nên B không thuộc đồ thị.
Ví dụ 3: Tập xác định của hàm có căn và mẫu
Đề: Tìm tập xác định của y = √(x - 2) + 1/(x - 5).
- Điều kiện: x - 2 ≥ 0 và x - 5 ≠ 0, tức x ≥ 2 và x ≠ 5.
- Tập xác định: D = [2; +∞) \ {5}.
Ví dụ 4: Tập xác định của hàm phân thức
Đề: Tìm tập xác định của y = (2x + 1)/(x² - 4).
- Điều kiện: x² - 4 ≠ 0 ⇔ x ≠ 2 và x ≠ -2.
- Tập xác định: D = R \ {-2; 2}.
Ví dụ 5: Tập xác định của hàm có căn ở mẫu
Đề: Tìm tập xác định của y = 1/√(3 - x).
- Căn ở mẫu nên biểu thức dưới căn phải dương: 3 - x > 0 ⇔ x < 3.
- Tập xác định: D = (-∞; 3).
Ví dụ 6: Tìm tập giá trị
Đề: Tìm tập giá trị của y = x² - 4x + 5.
- Biến đổi: y = (x - 2)² + 1.
- (x - 2)² ≥ 0 với mọi x, dấu bằng khi x = 2, nên y ≥ 1, và y nhận mọi giá trị từ 1 trở lên.
- Tập giá trị: [1; +∞).
Ví dụ 7: Nhận biết quy tắc có phải hàm số không
Đề: Bảng sau có xác định y là hàm số của x không?
| x | 1 | 2 | 2 | 3 |
|---|---|---|---|---|
| y | 4 | 5 | 6 | 7 |
- Giá trị x = 2 ứng với hai giá trị y khác nhau là 5 và 6.
- Vi phạm điều kiện "duy nhất", nên bảng không xác định một hàm số.
Lỗi hay gặp khi học hàm số
- Nghĩ rằng hai x khác nhau không được cho cùng một y. Được phép: y = x² cho f(2) = f(-2) = 4 vẫn là hàm số. Chỉ cấm một x cho hai y.
- Quên điều kiện căn ở mẫu phải lớn hơn 0 (không chỉ lớn hơn hoặc bằng 0), vì mẫu không được bằng 0.
- Viết tập xác định sai kí hiệu: [2; +∞) \ {5} khác [2; 5) chỉ ở phần sau 5; phải liệt kê đủ các khoảng.
- Nhầm tập xác định với tập giá trị. Tập xác định nói về x, tập giá trị nói về y.
Bài tập tự luyện hàm số (có đáp án)
- Cho f(x) = 2x - 3. Tính f(-1) và tìm x để f(x) = 5.
- Tìm tập xác định của y = √(4 - x²).
- Tìm tập xác định của y = √(x + 1)/(x - 3).
- Tìm tập giá trị của y = -x² + 2x + 3.
- Hàm số y = (x + 1)/(x² + 1) có tập xác định là gì?
Đáp án:
- f(-1) = -5; 2x - 3 = 5 ⇔ x = 4.
- 4 - x² ≥ 0 ⇔ -2 ≤ x ≤ 2, D = [-2; 2].
- x + 1 ≥ 0 và x ≠ 3, D = [-1; +∞) \ {3}.
- y = -(x - 1)² + 4 ≤ 4, tập giá trị (-∞; 4].
- x² + 1 ≥ 1 > 0 với mọi x, nên D = R.
Câu hỏi thường gặp về hàm số
Hàm số là gì?
Nếu với mỗi giá trị x thuộc tập D có một và chỉ một giá trị tương ứng y, thì ta có một hàm số y = f(x); x là biến số, D là tập xác định.
Làm sao biết một bảng hoặc một quy tắc có phải hàm số không?
Kiểm tra xem có giá trị x nào ứng với hai giá trị y khác nhau không. Trên đồ thị, mọi đường thẳng đứng chỉ được cắt đồ thị tại nhiều nhất một điểm.
Cách tìm tập xác định của hàm số?
Mẫu số khác 0, biểu thức dưới căn bậc chẵn không âm, biểu thức dưới căn ở mẫu dương; giao các điều kiện lại.
Tập xác định và tập giá trị khác nhau thế nào?
Tập xác định là tập các x được phép thay vào; tập giá trị là tập các y nhận được. Ví dụ y = x² có tập xác định R, tập giá trị [0; +∞).
Đồ thị hàm số là gì?
Là tập hợp các điểm M(x; f(x)) với x thuộc D; điểm M(x0; y0) thuộc đồ thị khi và chỉ khi y0 = f(x0).
Kết luận
Hàm số là quy tắc cho mỗi x đúng một y; nắm chắc ba khái niệm tập xác định, tập giá trị và đồ thị là đủ nền để học mọi loại hàm số phía sau. Bước tiếp theo nên đọc hàm số bậc hai và đồ thị, rồi làm quen với hàm số tuần hoàn trước khi học hàm số lượng giác.

