Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Vật lý

Công thức tính chu kì của con lắc đơn và ví dụ giải chi tiết

8 phút đọc6 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức: T = 2π√(l/g).
  • Không phụ thuộc khối lượng vật nặng, chỉ phụ thuộc l và g.
  • Chỉ đúng khi góc lệch cực đại nhỏ (dưới khoảng 10°).
  • Tần số góc: ω = √(g/l) = 2π/T.

Công thức tính chu kì của con lắc đơn T = 2π√(l/g) là công thức trung tâm của chương Dao động cơ, dùng để tính thời gian thực hiện một dao động toàn phần của con lắc đơn khi dao động điều hòa. Bài viết trình bày công thức, điều kiện áp dụng, các đại lượng liên quan (tần số, tần số góc), kèm 5 ví dụ đã kiểm bằng Python và bài tập tự luyện có đáp án.

Thuộc chương trình nào? Theo GDPT 2018, công thức này được học ở Vật lý 12 (chương Dao động), sau bài dao động điều hòa và con lắc lò xo.

Con lắc đơn là gì?

Con lắc đơn gồm một vật nặng kích thước nhỏ, khối lượng m, treo ở đầu một sợi dây không giãn, khối lượng không đáng kể, chiều dài l. Khi kéo vật lệch khỏi vị trí cân bằng một góc nhỏ rồi thả ra, con lắc dao động qua lại quanh vị trí cân bằng dưới tác dụng của trọng lực. Đây là mô hình lý tưởng hoá của rất nhiều dao động trong thực tế — từ quả lắc đồng hồ cơ học truyền thống đến chuyển động đung đưa của một chùm đèn treo — và là ví dụ kinh điển thứ hai về dao động điều hòa sau con lắc lò xo.

Công thức tính chu kì của con lắc đơn

T = 2π√(l / g)

  • T: chu kì dao động (s) — thời gian thực hiện một dao động toàn phần.
  • l: chiều dài dây treo (m).
  • g: gia tốc trọng trường tại nơi đặt con lắc (m/s², thường lấy g ≈ 9,8 m/s² trên Trái Đất).

Điều đáng chú ý nhất của công thức: chu kì không phụ thuộc khối lượng vật nặng m và không phụ thuộc biên độ dao động (khi dao động điều hòa) — chỉ phụ thuộc chiều dài dây và gia tốc trọng trường nơi đặt con lắc.

Điều kiện để con lắc đơn dao động điều hòa

Công thức T = 2π√(l/g) chỉ đúng khi con lắc dao động điều hòa, tức góc lệch cực đại α0 phải đủ nhỏ (thường lấy điều kiện α0 < 10°). Lý do toán học: phương trình chuyển động chính xác của con lắc đơn chứa sinα, nhưng khi α nhỏ (tính bằng radian), có thể xấp xỉ sinα ≈ α — xấp xỉ này chỉ đủ chính xác khi góc nhỏ. Nếu góc lệch lớn, con lắc vẫn dao động tuần hoàn nhưng không còn là dao động điều hòa, và chu kì thực tế sẽ lớn hơn giá trị tính theo công thức trên.

Tần số và tần số góc của con lắc đơn

f = 1/T = (1/2π)·√(g/l)     (tần số, đơn vị Hz)

ω = √(g/l) = 2π/T     (tần số góc, đơn vị rad/s)

Tần số góc ω là đại lượng xuất hiện trực tiếp trong phương trình li độ góc α = α0cos(ωt + φ) — mô tả dao động điều hòa của con lắc đơn theo thời gian.

Bảng tóm tắt công thức tính chu kì của con lắc đơn

BiếtCần tínhCông thức
l, gChu kì TT = 2π√(l/g)
T, gChiều dài ll = g·(T/2π)²
T, lGia tốc gg = l·(2π/T)²
l, gTần số ff = (1/2π)√(g/l)
l, gTần số góc ωω = √(g/l)

Ví dụ áp dụng công thức tính chu kì của con lắc đơn

5 ví dụ dưới đây vận dụng công thức trên, đã kiểm lại bằng Python.

Ví dụ 1: Tính chu kì khi biết chiều dài dây treo

Đề: Một con lắc đơn có chiều dài l = 1 m, dao động tại nơi có g = 9,8 m/s². Tính chu kì dao động.

  1. T = 2π√(l/g) = 2π√(1/9,8) = 2π√0,1020 ≈ 2π × 0,3194.
  2. T ≈ 2,007 s.

Ví dụ 2: Tính chiều dài dây khi biết chu kì

Đề: Một con lắc đơn dao động với chu kì T = 2 s tại nơi có g = 9,8 m/s². Tính chiều dài dây treo.

  1. Từ T = 2π√(l/g), suy ra l = g·(T/2π)².
  2. l = 9,8 × (2/(2π))² = 9,8 × (1/π)² ≈ 9,8 × 0,1013.
  3. l ≈ 0,993 m (gần 1 m).

Ví dụ 3: Chu kì con lắc đơn trên Mặt Trăng

Đề: Con lắc đơn dài 0,25 m. Tính chu kì dao động khi đặt trên Mặt Trăng, biết gia tốc trọng trường ở đó gtrăng ≈ 1,62 m/s².

  1. T = 2π√(l/gtrăng) = 2π√(0,25/1,62) = 2π√0,1543.
  2. T ≈ 2,468 s — lớn hơn nhiều so với chu kì trên Trái Đất của cùng con lắc, vì g nhỏ hơn.

Ví dụ 4: So sánh chu kì hai con lắc có chiều dài khác nhau

Đề: Hai con lắc đơn dao động cùng nơi (cùng g), có chiều dài lần lượt l1 = 0,4 m và l2 = 1,6 m. Tính tỉ số T1/T2.

  1. T1/T2 = √(l1/g) / √(l2/g) = √(l1/l2) (g bị triệt tiêu vì hai con lắc cùng nơi).
  2. T1/T2 = √(0,4/1,6) = √0,25 = 0,5 — con lắc ngắn hơn có chu kì bằng một nửa con lắc dài hơn (vì l2 = 4l1).

Ví dụ 5: Xác định chiều dài từ số dao động đếm được trong thời gian cho trước

Đề: Một con lắc đơn thực hiện đúng 20 dao động toàn phần trong 36 giây, tại nơi có g = 9,8 m/s². Tính chiều dài con lắc.

  1. Chu kì T = thời gian / số dao động = 36/20 = 1,8 s.
  2. l = g·(T/2π)² = 9,8 × (1,8/(2π))² = 9,8 × (0,2865)².
  3. l ≈ 0,804 m.

Lỗi hay sai khi tính chu kì con lắc đơn

  • Nhầm chu kì con lắc đơn với chu kì con lắc lò xo. Con lắc lò xo có công thức T = 2π√(m/k) (phụ thuộc khối lượng và độ cứng lò xo), khác hoàn toàn con lắc đơn T = 2π√(l/g) (phụ thuộc chiều dài và trọng trường).
  • Quên đổi đơn vị chiều dài về mét. Nếu đề cho chiều dài bằng cm, phải đổi sang m trước khi thay vào công thức, nếu không kết quả sai gấp 10 hoặc 100 lần.
  • Cho rằng chu kì phụ thuộc khối lượng vật nặng. Công thức T = 2π√(l/g) không chứa m — đổi khối lượng vật nặng (giữ nguyên chiều dài dây) không làm thay đổi chu kì.
  • Áp dụng công thức khi góc lệch quá lớn. Với góc lệch lớn (trên khoảng 10°), con lắc vẫn dao động tuần hoàn nhưng không điều hòa, công thức T = 2π√(l/g) chỉ là giá trị gần đúng, sai số tăng khi góc lệch tăng.
  • Nhầm đếm số dao động với số lần đi qua vị trí cân bằng. Một dao động toàn phần gồm 2 lần đi qua vị trí cân bằng (theo hai chiều ngược nhau) — đếm sai số dao động làm sai chu kì tính được.

Bài tập tự luyện công thức tính chu kì của con lắc đơn (có đáp án)

  1. Một con lắc đơn dài 2,45 m dao động tại nơi có g = 9,8 m/s². Tính chu kì dao động.
  2. Một con lắc đơn có chu kì T = 1 s tại nơi có g = 9,8 m/s². Tính chiều dài dây treo.
  3. Con lắc đơn dài 1 m, thực hiện 15 dao động toàn phần trong 30,1 giây. Tính gia tốc trọng trường g tại nơi thí nghiệm.

Đáp án:

  1. T = 2π√(2,45/9,8) = 2π√0,25 = 2π×0,5 ≈ 3,14 s.
  2. l = g(T/2π)² = 9,8×(1/2π)² ≈ 9,8×0,02533 ≈ 0,248 m.
  3. T = 30,1/15 ≈ 2,007 s. g = l(2π/T)² = 1×(2π/2,007)² ≈ 9,80 m/s².

Câu hỏi thường gặp về công thức tính chu kì của con lắc đơn

Công thức tính chu kì của con lắc đơn là gì?

T = 2π√(l/g), với l là chiều dài dây treo (m), g là gia tốc trọng trường (m/s²).

Chu kì con lắc đơn có phụ thuộc khối lượng vật nặng không?

Không, công thức không chứa khối lượng m.

Vì sao công thức chỉ đúng khi góc lệch nhỏ?

Vì công thức suy từ xấp xỉ sinα ≈ α (radian), chỉ chính xác khi α nhỏ, thường lấy dưới 10°.

Tần số và tần số góc của con lắc đơn tính thế nào?

f = 1/T = (1/2π)√(g/l); ω = √(g/l) = 2π/T.

Chu kì con lắc đơn thay đổi thế nào khi đưa lên Mặt Trăng?

g Mặt Trăng nhỏ hơn Trái Đất nên T lớn hơn (con lắc dao động chậm hơn), vì T tỉ lệ nghịch với căn bậc hai của g.

Kết luận

Công thức tính chu kì của con lắc đơn T = 2π√(l/g) chỉ phụ thuộc hai đại lượng: chiều dài dây treo và gia tốc trọng trường nơi đặt con lắc — không phụ thuộc khối lượng hay biên độ (trong điều kiện góc lệch nhỏ). Đây cũng chính là nguyên lý ứng dụng thực tế: đo chu kì và chiều dài con lắc đơn là một cách xác định gia tốc trọng trường g tại một địa điểm (như bài tập 3 ở trên). Sau bài này, nên ôn thêm công thức tính gia tốc và dao động điều hòa: lý thuyết, công thức, bài tập để nắm trọn nền tảng chương Dao động cơ.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro