Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Vật lý

Công thức tính độ phóng xạ và ví dụ giải chi tiết

8 phút đọc4 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức: H = λN.
  • Theo thời gian: H = H0·2−t/T = H0·e−λt.
  • Hằng số phóng xạ: λ = ln2 / T.
  • Đơn vị: Becquerel (Bq); 1 Ci = 3,7×10¹⁰ Bq.

Công thức tính độ phóng xạ H = λN đo "tốc độ phân rã" của một mẫu chất phóng xạ tại một thời điểm — số hạt nhân phân rã trong một đơn vị thời gian. Vì độ phóng xạ tỉ lệ thuận với số hạt nhân chưa phân rã, nó tuân theo cùng quy luật giảm hàm mũ với chu kì bán rã T. Bài viết trình bày công thức, liên hệ với chu kì bán rã, đơn vị đo, kèm 5 ví dụ đã kiểm bằng Python và bài tập tự luyện có đáp án.

Thuộc chương trình nào? Theo GDPT 2018, độ phóng xạ được học ở Vật lý 12 (chương Vật lý hạt nhân), sau bài định luật phóng xạ và chu kì bán rã.

Độ phóng xạ là gì?

Độ phóng xạ (kí hiệu H) của một mẫu chất phóng xạ tại một thời điểm là số hạt nhân của mẫu chất đó bị phân rã trong một đơn vị thời gian (giây). Độ phóng xạ đặc trưng cho tính phóng xạ mạnh hay yếu của một mẫu chất tại thời điểm xét — khác với chu kì bán rã T là đặc trưng cố định của một loại đồng vị phóng xạ (không đổi theo thời gian hay theo lượng chất).

Công thức tính độ phóng xạ

H = λ·N

  • H: độ phóng xạ tại thời điểm xét (Bq — Becquerel, 1 Bq = 1 phân rã/giây).
  • λ: hằng số phóng xạ, đặc trưng riêng cho từng loại chất phóng xạ (s⁻¹).
  • N: số hạt nhân của mẫu chất chưa bị phân rã tại thời điểm xét.

Hằng số phóng xạ và chu kì bán rã

Hằng số phóng xạ λ liên hệ với chu kì bán rã T (thời gian để một nửa số hạt nhân ban đầu bị phân rã) qua công thức:

λ = ln2 / T ≈ 0,693 / T

Chất có chu kì bán rã T càng ngắn thì λ càng lớn — nghĩa là phân rã càng nhanh, và ngược lại.

Sự biến đổi độ phóng xạ theo thời gian

Vì độ phóng xạ H tỉ lệ thuận với số hạt nhân chưa phân rã N (H = λN), và N giảm theo quy luật phóng xạ N = N₀·2−t/T, độ phóng xạ cũng giảm theo đúng quy luật đó:

H = H₀·2−t/T = H₀·e−λt

Trong đó H₀ = λN₀ là độ phóng xạ ban đầu (tại t=0, khi số hạt nhân là N₀ — toàn bộ mẫu chất chưa phân rã). Sau mỗi khoảng thời gian bằng một chu kì bán rã T, độ phóng xạ giảm còn một nửa giá trị trước đó — đúng như tên gọi "bán rã".

Đơn vị đo độ phóng xạ

Đơn vịKí hiệuQuy đổi
Becquerel (đơn vị SI)Bq1 Bq = 1 phân rã/giây
Curie (đơn vị cũ, vẫn dùng trong y học)Ci1 Ci = 3,7×10¹⁰ Bq

Ví dụ áp dụng công thức tính độ phóng xạ

5 ví dụ dưới đây vận dụng công thức trên, đã kiểm lại bằng Python.

Ví dụ 1: Tính hằng số phóng xạ từ chu kì bán rã

Đề: Đồng vị Carbon-14 có chu kì bán rã T = 5730 năm. Tính hằng số phóng xạ λ (theo đơn vị năm⁻¹).

  1. λ = ln2/T = 0,693/5730 ≈ 1,21×10⁻⁴ năm⁻¹.

Ví dụ 2: Tính độ phóng xạ sau một khoảng thời gian

Đề: Một mẫu I-131 (dùng trong y học, chu kì bán rã T = 8 ngày) có độ phóng xạ ban đầu H₀ = 2×10¹⁵ Bq. Tính độ phóng xạ còn lại sau 24 ngày.

  1. Nhận thấy 24 ngày = 3 chu kì bán rã (24/8 = 3).
  2. H = H₀·2−t/T = 2×10¹⁵ × 2⁻³ = 2×10¹⁵ / 8.
  3. H = 2,5×10¹⁴ Bq — độ phóng xạ giảm còn 1/8 sau 3 chu kì bán rã.

Ví dụ 3: Tính số chu kì bán rã đã trôi qua

Đề: Độ phóng xạ của một mẫu chất đã giảm còn 1/8 giá trị ban đầu. Hỏi thời gian đã trôi qua bằng bao nhiêu chu kì bán rã?

  1. H/H₀ = 1/8 = 2−n (n là số chu kì bán rã đã trôi qua) ⇒ 2ⁿ = 8.
  2. n = log₂(8) = 3 chu kì bán rã.

Ví dụ 4: Tính độ phóng xạ ban đầu từ khối lượng mẫu chất

Đề: Một mẫu Radi-226 (M = 226 g/mol, chu kì bán rã T = 1600 năm) có khối lượng m = 1 g. Tính độ phóng xạ ban đầu H₀ (theo Bq). Biết số Avogadro NA = 6,022×10²³ hạt/mol.

  1. Số hạt nhân ban đầu: N₀ = (m/M)·NA = (1/226) × 6,022×10²³ ≈ 2,665×10²¹ hạt.
  2. Đổi T sang giây: T = 1600 × 365,25 × 24 × 3600 ≈ 5,05×10¹⁰ s.
  3. λ = ln2/T ≈ 1,373×10⁻¹¹ s⁻¹.
  4. H₀ = λN₀ ≈ 3,66×10¹⁰ Bq (xấp xỉ 1 Ci — đúng bằng định nghĩa lịch sử ban đầu của đơn vị Curie, dựa trên độ phóng xạ của 1 g Radi-226).

Ví dụ 5: Tìm chu kì bán rã từ số liệu đo độ phóng xạ

Đề: Đo độ phóng xạ một mẫu chất tại hai thời điểm cách nhau 100 giây, được H₀ = 10¹⁰ Bq và H = 6,25×10⁸ Bq. Tính chu kì bán rã T của chất này.

  1. Tỉ số H₀/H = 10¹⁰/6,25×10⁸ = 16 = 2⁴.
  2. Từ H = H₀·2−t/T, suy ra t/T = log₂(H₀/H) = log₂(16) = 4.
  3. T = t/4 = 100/4 = 25 giây.

Lỗi hay sai khi tính độ phóng xạ

  • Nhầm độ phóng xạ H với số hạt nhân N. H = λN là hai đại lượng khác nhau: N đếm số hạt nhân, H đo tốc độ phân rã (số hạt nhân mất đi trong 1 giây) — chúng tỉ lệ với nhau qua λ nhưng không phải cùng một đại lượng.
  • Quên đổi đơn vị thời gian đồng nhất giữa T và t. Nếu T tính bằng năm mà t tính bằng ngày (hoặc ngược lại), phải đổi về cùng đơn vị trước khi thay vào công thức 2−t/T.
  • Nhầm công thức λ = ln2/T với λ = 1/T. Hằng số ln2 ≈ 0,693 là bắt buộc, xuất phát từ định nghĩa "một nửa số hạt nhân phân rã sau thời gian T" — bỏ qua hằng số này làm sai giá trị λ khoảng 44%.
  • Cho rằng độ phóng xạ giảm tuyến tính theo thời gian. Độ phóng xạ giảm theo hàm mũ (2−t/T), không phải giảm đều — sau mỗi chu kì T, nó giảm còn một nửa giá trị ngay trước đó, chứ không giảm một lượng cố định.
  • Nhầm đơn vị Becquerel và Curie khi thay số. 1 Ci = 3,7×10¹⁰ Bq là hệ số quy đổi lớn — nếu đề cho Ci mà tính toán bằng Bq (hoặc ngược lại) mà quên quy đổi, kết quả sẽ sai hàng chục tỉ lần.

Bài tập tự luyện công thức tính độ phóng xạ (có đáp án)

  1. Một chất phóng xạ có chu kì bán rã T = 15 ngày. Tính hằng số phóng xạ λ (theo ngày⁻¹).
  2. Một mẫu chất có độ phóng xạ ban đầu H₀ = 8×10⁶ Bq, chu kì bán rã T = 10 phút. Tính độ phóng xạ còn lại sau 40 phút.
  3. Độ phóng xạ của một mẫu giảm còn 1/16 sau 60 giờ. Tính chu kì bán rã T.

Đáp án:

  1. λ = ln2/15 = 0,693/15 ≈ 0,0462 ngày⁻¹.
  2. 40 phút = 4 chu kì. H = H₀·2⁻⁴ = 8×10⁶/16 = 5×10⁵ Bq.
  3. 1/16 = 2⁻⁴ ⇒ số chu kì n = 4. T = 60/4 = 15 giờ.

Câu hỏi thường gặp về công thức tính độ phóng xạ

Công thức tính độ phóng xạ là gì?

H = λN, với λ là hằng số phóng xạ (s⁻¹), N là số hạt nhân chưa phân rã.

Hằng số phóng xạ liên hệ với chu kì bán rã thế nào?

λ = ln2/T ≈ 0,693/T.

Đơn vị của độ phóng xạ là gì?

Becquerel (Bq, SI) và Curie (Ci); 1 Ci = 3,7×10¹⁰ Bq.

Độ phóng xạ và số hạt nhân phân rã có tỉ lệ với nhau không?

Có, vì H = λN nên H luôn tỉ lệ thuận với N tại cùng thời điểm.

Vì sao H₀ = λN₀?

Vì tại t=0, số hạt nhân chưa phân rã là N₀ (toàn bộ mẫu ban đầu), áp trực tiếp công thức H=λN.

Kết luận

Công thức tính độ phóng xạ H = λN, cùng với công thức biến đổi theo thời gian H = H₀·2−t/T, mô tả đầy đủ quá trình phân rã của một mẫu chất phóng xạ: tốc độ phân rã luôn tỉ lệ thuận với số hạt nhân còn lại, và giảm theo quy luật hàm mũ với chu kì bán rã T đặc trưng cho từng đồng vị. Nắm chắc mối liên hệ λ = ln2/T là điều kiện cần để giải mọi dạng bài chuyển đổi giữa số hạt nhân, khối lượng và độ phóng xạ. Sau bài này, nên ôn thêm năng lượng liên kết hạt nhân chuyên sâu và hạt nhân, mô hình nguyên tử chuyên sâu để hoàn thiện chương Vật lý hạt nhân.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro