Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Số phức liên hợp và môđun số phức: định nghĩa, công thức, ví dụ

9 phút đọc7 lượt xem

Điểm chính

  • Liên hợp: z = a + bi ⇒ z̄ = a − bi.
  • Môđun: |z| = √(a² + b²).
  • Công thức liên hệ: z·z̄ = |z|².
  • Tính chất nhân: |z₁·z₂| = |z₁|·|z₂|.

Số phức liên hợp và môđun số phức là hai khái niệm đi liền nhau, dùng xuyên suốt các phép toán trên số phức — đặc biệt là phép chia hai số phức và các bài toán tìm tập hợp điểm biểu diễn số phức thoả điều kiện cho trước. Bài viết trình bày định nghĩa, tính chất, công thức liên hệ z·z̄ = |z|², kèm 5 ví dụ đã kiểm bằng Python và bài tập tự luyện có đáp án.

Thuộc chương trình nào? Theo GDPT 2018, số phức liên hợp và môđun số phức được học ở Toán 12 (chương Số phức), ngay sau bài định nghĩa số phức và các phép toán cộng, trừ, nhân.

Số phức liên hợp là gì?

Cho số phức z = a + bi (a, b ∈ ℝ, i² = −1). Số phức liên hợp của z, kí hiệu z̄, là số phức có cùng phần thực nhưng đổi dấu phần ảo:

z = a + bi   ⇒   z̄ = a − bi

Trên mặt phẳng phức (mặt phẳng Oxy với trục hoành là phần thực, trục tung là phần ảo), điểm biểu diễn z̄ là điểm đối xứng của điểm biểu diễn z qua trục hoành. Một số tính chất cơ bản: liên hợp của z̄ chính là z (tức (z̄)̄ = z); z là số thực khi và chỉ khi z = z̄ (phần ảo bằng 0).

Môđun số phức là gì?

Môđun của số phức z = a + bi, kí hiệu |z|, là số thực không âm:

|z| = √(a² + b²)

Về mặt hình học, |z| bằng khoảng cách từ điểm biểu diễn z(a; b) đến gốc toạ độ O trên mặt phẳng phức — hoàn toàn tương tự công thức tính độ dài vectơ OM trong hình học phẳng.

Công thức liên hệ giữa liên hợp và môđun

Nhân trực tiếp z với z̄:

z·z̄ = (a+bi)(a−bi) = a² − (bi)² = a² + b² = |z|²

z·z̄ = |z|²

Đây là công thức quan trọng nhất của bài, vì tích z·z̄ luôn là một số thực không âm — chìa khoá để "khử i" ở mẫu số khi chia hai số phức.

Ứng dụng: chia hai số phức bằng liên hợp

Để tính z1/z2, nhân cả tử và mẫu với liên hợp của mẫu số z̄2:

z1/z2 = (z1·z̄2) / (z2·z̄2) = (z1·z̄2) / |z2|²

Sau bước này, mẫu số |z2|² là một số thực, nên chỉ cần chia phần thực và phần ảo của tử số z1·z̄2 cho số thực này là xong.

Các tính chất của liên hợp và môđun

Tính chấtCông thức
Liên hợp của tổng(z₁+z₂)‾ = z̄₁ + z̄₂
Liên hợp của tích(z₁·z₂)‾ = z̄₁ · z̄₂
Môđun của tích|z₁·z₂| = |z₁|·|z₂|
Môđun của thương|z₁/z₂| = |z₁|/|z₂| (z₂≠0)
Môđun không âm|z| ≥ 0; |z| = 0 ⇔ z = 0

Ứng dụng: nghiệm phức của phương trình bậc hai luôn liên hợp nhau

Khi phương trình bậc hai ax² + bx + c = 0 (a,b,c thực, a≠0) có biệt thức Δ = b² − 4ac âm, phương trình vô nghiệm thực nhưng có hai nghiệm phức, và hai nghiệm này luôn là số phức liên hợp của nhau. Ví dụ phương trình x² − 2x + 5 = 0 có Δ = 4 − 20 = −16 < 0, hai nghiệm là x = 1 + 2i và x = 1 − 2i — đúng là một cặp số phức liên hợp. Tính chất này giúp kiểm tra nhanh kết quả: nếu tìm được một nghiệm phức của phương trình hệ số thực, nghiệm còn lại chắc chắn là liên hợp của nghiệm đó, không cần giải lại từ đầu.

Ví dụ áp dụng số phức liên hợp và môđun số phức

5 ví dụ dưới đây vận dụng các công thức trên, đã kiểm lại bằng Python.

Ví dụ 1: Tính liên hợp và môđun trực tiếp

Đề: Cho z = 3 + 4i. Tìm z̄ và tính |z|.

  1. z̄ = 3 − 4i (đổi dấu phần ảo).
  2. |z| = √(3² + 4²) = √25 = 5.

Ví dụ 2: Kiểm tra công thức z·z̄ = |z|²

Đề: Với z = 3 + 4i ở ví dụ 1, tính z·z̄ và so sánh với |z|².

  1. z·z̄ = (3+4i)(3−4i) = 3² − (4i)² = 9 − (−16) = 25.
  2. |z|² = 5² = 25. Hai kết quả khớp nhau, đúng công thức z·z̄ = |z|².

Ví dụ 3: Chia hai số phức bằng liên hợp

Đề: Tính z = (3+4i) / (1−2i).

  1. Nhân cả tử và mẫu với liên hợp của mẫu (1+2i): z = (3+4i)(1+2i) / [(1−2i)(1+2i)].
  2. Tử số: (3+4i)(1+2i) = 3 + 6i + 4i + 8i² = 3 + 10i − 8 = −5 + 10i.
  3. Mẫu số: (1−2i)(1+2i) = 1² + 2² = 5.
  4. z = (−5 + 10i)/5 = −1 + 2i.

Ví dụ 4: Tính môđun của tích hai số phức

Đề: Cho z1 = 3+4i, z2 = 1−2i. Tính |z1·z2| bằng hai cách và so sánh.

  1. Cách 1 (tính trực tiếp tích): z1·z2 = (3+4i)(1−2i) = 3−6i+4i−8i² = 3−2i+8 = 11−2i. |z1z2| = √(11²+2²) = √125 ≈ 11,18.
  2. Cách 2 (dùng tính chất nhân): |z1| = 5 (ví dụ 1); |z2| = √(1²+2²) = √5. |z1|·|z2| = 5√5 ≈ 11,18.
  3. Hai cách cho cùng kết quả, xác nhận |z1z2| = |z1|·|z2|.

Ví dụ 5: Tìm tập hợp điểm biểu diễn số phức thoả điều kiện môđun

Đề: Tìm tập hợp điểm M biểu diễn số phức z = x + yi (x, y ∈ ℝ) thoả mãn |z − 1| = |z + i|.

  1. z − 1 = (x−1) + yi ⇒ |z−1| = √[(x−1)² + y²].
  2. z + i = x + (y+1)i ⇒ |z+i| = √[x² + (y+1)²].
  3. Bình phương hai vế và rút gọn: (x−1)² + y² = x² + (y+1)² ⇒ −2x+1 = 2y+1 ⇒ y = −x.
  4. Vậy tập hợp điểm M là đường thẳng có phương trình x + y = 0 trên mặt phẳng phức.

Lỗi hay sai khi dùng số phức liên hợp và môđun số phức

  • Nhầm dấu khi lấy liên hợp. Chỉ đổi dấu phần ảo, giữ nguyên phần thực — z = −2+3i có z̄ = −2−3i, không phải 2−3i.
  • Quên bình phương trong công thức môđun. |z| = √(a²+b²), không phải √(a+b) hay a+b — nhầm công thức này rất phổ biến khi làm nhanh.
  • Tính z·z̄ bằng cách nhân trực tiếp mà quên i² = −1. (a+bi)(a−bi) = a² − b²i² = a² + b² (vì i²=−1, nên −b²i² = +b²), nhầm dấu bước này cho kết quả sai.
  • Chia hai số phức mà quên nhân liên hợp của mẫu. Không thể chia trực tiếp số phức như phân số thông thường — bắt buộc phải nhân liên hợp để mẫu số thành số thực trước.
  • Nhầm |z₁+z₂| = |z₁|+|z₂|. Đây là công thức sai — môđun chỉ có tính chất nhân (|z₁z₂|=|z₁||z₂|), không có tính chất cộng tương tự; với phép cộng chỉ có bất đẳng thức tam giác |z₁+z₂| ≤ |z₁|+|z₂|.

Bài tập tự luyện số phức liên hợp và môđun số phức (có đáp án)

  1. Cho z = −5 + 12i. Tìm z̄ và tính |z|.
  2. Tính z = (1+i) / (2−i).
  3. Cho z1 = 1+i, z2 = 1−i. Tính |z1·z2|.
  4. Phương trình x² − 4x + 13 = 0 có Δ < 0. Biết một nghiệm là x = 2 + 3i, tìm nghiệm còn lại mà không cần giải lại phương trình.

Đáp án:

  1. z̄ = −5 − 12i; |z| = √(25+144) = √169 = 13.
  2. Nhân liên hợp: (1+i)(2+i) / [(2−i)(2+i)] = (2+i+2i+i²)/(4+1) = (2+3i−1)/5 = (1+3i)/5 = 1/5 + 3/5 i.
  3. z1·z2 = (1+i)(1−i) = 1−i² = 1+1 = 2 (số thực). |z1z2| = 2. Kiểm bằng tính chất: |z1|=√2, |z2|=√2, tích = 2 — khớp.
  4. Vì hệ số phương trình đều thực, nghiệm phức luôn xuất hiện theo cặp liên hợp — nghiệm còn lại là x = 2 − 3i, chính là liên hợp của nghiệm đã cho.

Câu hỏi thường gặp về số phức liên hợp và môđun số phức

Số phức liên hợp là gì?

z̄ = a − bi (giữ nguyên phần thực, đổi dấu phần ảo của z = a+bi). Điểm biểu diễn z̄ đối xứng với điểm biểu diễn z qua trục thực.

Môđun số phức là gì?

|z| = √(a²+b²) — khoảng cách từ điểm biểu diễn z đến gốc toạ độ trên mặt phẳng phức.

Công thức liên hệ giữa z, liên hợp và môđun là gì?

z·z̄ = |z|² — chìa khoá để chia hai số phức.

Làm sao chia hai số phức bằng số phức liên hợp?

Nhân cả tử và mẫu với liên hợp của mẫu số, mẫu trở thành số thực |mẫu|², rồi chia phần thực và phần ảo của tử cho số này.

Môđun có tính chất gì khi nhân, chia?

|z₁·z₂| = |z₁|·|z₂| và |z₁/z₂| = |z₁|/|z₂| — tương tự tính chất giá trị tuyệt đối của số thực.

Kết luận

Số phức liên hợp z̄ = a−bi và môđun |z| = √(a²+b²) là hai công cụ không thể tách rời khi làm việc với số phức: liên hợp dùng để "khử i" ở mẫu số qua công thức z·z̄ = |z|², còn môđun đo độ lớn của số phức và có tính chất nhân giống giá trị tuyệt đối. Nắm chắc hai khái niệm này là điều kiện cần để giải các bài toán chia số phức, tìm tập hợp điểm biểu diễn số phức và phương trình số phức ở Toán 12. Sau bài này, nên ôn thêm định nghĩa số phức, công thức, tính chất để củng cố nền tảng trước khi luyện các dạng bài số phức nâng cao hơn.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro