1. Khái quát về quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân
Hiến pháp năm 2013 dành toàn bộ Chương II (từ Điều 14 đến Điều 49) để quy định về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân. Đây là đạo luật gốc, có giá trị pháp lý cao nhất, mọi văn bản pháp luật khác đều phải phù hợp với Hiến pháp.
Theo Điều 14: "Ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hoá, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật."
2. Bốn nhóm quyền cơ bản của công dân
2.1. Quyền dân sự
- Quyền sống (Điều 19): Mọi người có quyền sống, tính mạng được pháp luật bảo hộ.
- Quyền bất khả xâm phạm về thân thể, danh dự, nhân phẩm (Điều 20).
- Quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở (Điều 22): Không ai được tự ý vào chỗ ở của người khác nếu không được người đó đồng ý.
- Quyền bí mật thư tín, điện thoại, điện tín (Điều 21).
2.2. Quyền chính trị
- Quyền bầu cử và ứng cử (Điều 27): Công dân đủ 18 tuổi trở lên có quyền bầu cử, đủ 21 tuổi có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân.
- Quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội (Điều 28).
- Quyền khiếu nại, tố cáo (Điều 30).
- Quyền tự do ngôn luận, báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu tình (Điều 25).
2.3. Quyền kinh tế
- Quyền sở hữu về thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở (Điều 32).
- Quyền tự do kinh doanh trong những ngành nghề mà pháp luật không cấm (Điều 33).
- Quyền có việc làm, lựa chọn nghề nghiệp (Điều 35).
2.4. Quyền văn hoá - xã hội
- Quyền và nghĩa vụ học tập (Điều 39).
- Quyền nghiên cứu khoa học, sáng tạo văn học, nghệ thuật (Điều 40).
- Quyền được bảo vệ, chăm sóc sức khoẻ (Điều 38).
- Quyền được bảo đảm an sinh xã hội (Điều 34).
3. Các nghĩa vụ cơ bản tương ứng
Đi đôi với quyền là nghĩa vụ - đây là nguyên tắc thống nhất giữa quyền và nghĩa vụ trong Hiến pháp 2013:
- Trung thành với Tổ quốc (Điều 44) - nghĩa vụ thiêng liêng, cao quý nhất.
- Bảo vệ Tổ quốc, thực hiện nghĩa vụ quân sự (Điều 45).
- Tuân theo Hiến pháp và pháp luật (Điều 46).
- Nộp thuế theo luật định (Điều 47).
- Học tập (Điều 39 - vừa là quyền vừa là nghĩa vụ).
4. Tình huống minh hoạ
Tình huống 1: Bạn A 18 tuổi, lần đầu đi bầu cử Quốc hội. Anh trai bạn A nói: "Em cứ ở nhà, anh đi bầu thay cho." Theo Điều 27 Hiến pháp 2013 và Luật Bầu cử, quyền bầu cử là quyền cá nhân, không thể nhờ người khác bầu thay. Bạn A phải tự mình thực hiện.
Tình huống 2: Anh B mở quán cà phê nhưng không đăng ký kinh doanh, không nộp thuế. Anh B đã thực hiện quyền tự do kinh doanh (Điều 33) nhưng vi phạm nghĩa vụ nộp thuế (Điều 47). Đây là ví dụ về việc tách rời quyền khỏi nghĩa vụ - hành vi trái pháp luật.