Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Phương trình lượng giác cơ bản: công thức nghiệm và ví dụ giải chi tiết

9 phút đọc14 lượt xem

Điểm chính

  • sinx = a (−1≤a≤1): x = α + k2π hoặc x = π − α + k2π.
  • cosx = a (−1≤a≤1): x = α + k2π hoặc x = −α + k2π.
  • tanx = a: x = α + kπ (mọi a thực).
  • cotx = a: x = α + kπ (mọi a thực).

Phương trình lượng giác cơ bản gồm bốn dạng sinx = a, cosx = a, tanx = a, cotx = a — nền tảng để giải mọi phương trình lượng giác trong chương trình phổ thông, vì các phương trình phức tạp hơn (bậc hai theo sin, phương trình tích, phương trình đẳng cấp...) đều được biến đổi để đưa về một trong bốn dạng cơ bản này. Bài viết trình bày công thức nghiệm đầy đủ, cách tìm nghiệm trên một đoạn cho trước, kèm 5 ví dụ đã kiểm bằng Python (SymPy) và bài tập tự luyện có đáp án.

Thuộc chương trình nào? Theo GDPT 2018, phương trình lượng giác cơ bản được học ở Toán 11 (chương Hàm số lượng giác và phương trình lượng giác), ngay sau bài hàm số lượng giác.

Phương trình sinx = a

Xét phương trình sinx = a với a là số thực cho trước.

  • Nếu |a| > 1: phương trình vô nghiệm (vì sinx luôn thuộc [−1; 1]).
  • Nếu −1 ≤ a ≤ 1: gọi α là một góc thoả sinα = a (thường lấy α = arcsin(a)), nghiệm tổng quát là:

x = α + k2π    hoặc    x = π − α + k2π    (k ∈ ℤ)

Hai họ nghiệm này ứng với hai điểm trên đường tròn lượng giác có cùng tung độ sinα — một điểm ở góc phần tư liên quan đến α, một điểm đối xứng qua trục tung.

Phương trình cosx = a

Tương tự sinx = a, phương trình cosx = a vô nghiệm nếu |a| > 1. Nếu −1 ≤ a ≤ 1, gọi α thoả cosα = a:

x = α + k2π    hoặc    x = −α + k2π    (k ∈ ℤ)

Hai họ nghiệm ứng với hai điểm đối xứng qua trục hoành trên đường tròn lượng giác (cùng hoành độ cosα).

Phương trình tanx = a và cotx = a

Vì tập giá trị của tanx và cotx là toàn bộ ℝ, hai phương trình này luôn có nghiệm với mọi a thực (không có điều kiện |a| ≤ 1):

tanx = a  ⇔  x = α + kπ     (α thoả tanα = a, điều kiện x ≠ π/2 + kπ)

cotx = a  ⇔  x = α + kπ     (α thoả cotα = a, điều kiện x ≠ kπ)

Chu kỳ nghiệm của tanx = a và cotx = a là π — chỉ bằng một nửa chu kỳ 2π của sinx = a và cosx = a. Đây là điểm khác biệt quan trọng nhất giữa hai nhóm phương trình.

Bảng tóm tắt công thức nghiệm phương trình lượng giác cơ bản

Phương trìnhĐiều kiện có nghiệmCông thức nghiệm
sinx = a−1 ≤ a ≤ 1x = α + k2π hoặc x = π − α + k2π
cosx = a−1 ≤ a ≤ 1x = α + k2π hoặc x = −α + k2π
tanx = amọi ax = α + kπ
cotx = amọi ax = α + kπ

Cả bốn công thức nghiệm đều có thể hình dung trực quan trên đường tròn lượng giác: mỗi họ nghiệm ứng với các điểm trên đường tròn cách đều nhau một khoảng bằng chu kỳ (2π cho sin, cos; π cho tan, cot). Khi đề bài yêu cầu tìm nghiệm trên một đoạn cụ thể thay vì toàn bộ ℝ, cách làm nhanh nhất là hình dung các điểm này quay quanh đường tròn và đếm số vòng lặp vừa đủ nằm trong đoạn đó, thay vì chỉ tính toán đại số thuần tuý.

Các trường hợp đặc biệt thường gặp

Khi a nhận các giá trị đặc biệt 0, 1, −1, có thể viết nghiệm gọn hơn thay vì dùng hai họ nghiệm đầy đủ:

Phương trìnhNghiệm gọn
sinx = 0x = kπ
sinx = 1x = π/2 + k2π
sinx = −1x = −π/2 + k2π
cosx = 0x = π/2 + kπ
cosx = 1x = k2π
cosx = −1x = π + k2π

Ví dụ áp dụng phương trình lượng giác cơ bản

5 ví dụ dưới đây vận dụng công thức nghiệm, đã kiểm lại bằng Python.

Ví dụ 1: Giải sinx = 1/2

Đề: Giải phương trình sinx = 1/2 trên đoạn [0; 2π].

  1. Vì 1/2 ∈ [−1; 1] nên phương trình có nghiệm. Góc α = π/6 thoả sin(π/6) = 1/2.
  2. Nghiệm tổng quát: x = π/6 + k2π hoặc x = π − π/6 + k2π = 5π/6 + k2π.
  3. Trên đoạn [0; 2π], ứng với k = 0: x = π/6 và x = 5π/6.

Ví dụ 2: Giải cosx = −√2/2

Đề: Giải phương trình cosx = −√2/2 trên đoạn [0; 2π].

  1. Góc α = 3π/4 thoả cos(3π/4) = −√2/2.
  2. Nghiệm tổng quát: x = 3π/4 + k2π hoặc x = −3π/4 + k2π.
  3. Trên [0; 2π], ứng với k=0 và k=1: x = 3π/4 và x = 5π/4 (vì −3π/4 + 2π = 5π/4).

Ví dụ 3: Giải tanx = √3

Đề: Giải phương trình tanx = √3 trên đoạn [0; 2π].

  1. Góc α = π/3 thoả tan(π/3) = √3.
  2. Nghiệm tổng quát: x = π/3 + kπ.
  3. Trên [0; 2π]: ứng với k=0 được x = π/3; k=1 được x = π/3 + π = 4π/3.

Ví dụ 4: Giải phương trình đưa về dạng cơ bản qua công thức hạ bậc

Đề: Giải phương trình 2cos²x − 1 = 0 trên đoạn [0; 2π].

  1. Nhận ra 2cos²x − 1 chính là công thức nhân đôi: 2cos²x − 1 = cos2x. Phương trình trở thành cos2x = 0.
  2. Áp dụng công thức nghiệm cosX = 0 với X = 2x: 2x = π/2 + kπ ⇒ x = π/4 + kπ/2.
  3. Trên [0; 2π], các nghiệm ứng với k = 0, 1, 2, 3 là: x = π/4, 3π/4, 5π/4, 7π/4.

Ví dụ 5: Đếm số nghiệm trên một đoạn cho trước

Đề: Phương trình cotx = 1 có bao nhiêu nghiệm trên đoạn [0; 3π]?

  1. Góc α = π/4 thoả cot(π/4) = 1. Nghiệm tổng quát: x = π/4 + kπ.
  2. Điều kiện 0 ≤ π/4 + kπ ≤ 3π ⇔ −π/4 ≤ kπ ≤ 11π/4 ⇔ −1/4 ≤ k ≤ 11/4 = 2,75.
  3. k nguyên thoả mãn: k = 0, 1, 2 — có 3 nghiệm: x = π/4, 5π/4, 9π/4.

Lỗi hay sai khi giải phương trình lượng giác cơ bản

  • Quên điều kiện −1 ≤ a ≤ 1 cho sinx = a, cosx = a. Nếu |a| > 1, phương trình vô nghiệm, không có giá trị α nào để thay vào công thức nghiệm.
  • Nhầm dấu ở họ nghiệm thứ hai. Với cosx = a là x = −α + k2π (trừ), còn với sinx = a là x = π − α + k2π; nhầm hai dạng này là lỗi rất phổ biến.
  • Dùng chu kỳ 2π cho tanx, cotx. Chu kỳ đúng của tanx = a và cotx = a là π, không phải 2π — dùng sai chu kỳ làm thiếu hoặc thừa nghiệm khi đếm trên một đoạn.
  • Quên điều kiện xác định khi phương trình chứa tan hoặc cot. tanx không xác định khi x = π/2 + kπ, cotx không xác định khi x = kπ — nghiệm tìm được phải đối chiếu với điều kiện này trước khi kết luận.
  • Trộn lẫn đơn vị độ và radian. Công thức nghiệm dùng chung một đơn vị cho cả α và chu kỳ (k2π hoặc k360°) — không được viết x = 30° + k2π (trộn độ với radian).

Bài tập tự luyện phương trình lượng giác cơ bản (có đáp án)

  1. Giải phương trình sinx = −1/2 trên đoạn [0; 2π].
  2. Giải phương trình cosx = 1/2 trên đoạn [0; 2π].
  3. Giải phương trình tanx = 1 trên đoạn [0; 2π].
  4. Đếm số nghiệm của phương trình sinx = 0 trên đoạn [0; 4π].

Đáp án:

  1. α = −π/6: x = −π/6 + k2π hoặc x = π+π/6 + k2π = 7π/6 + k2π. Trên [0;2π]: x = 7π/6 và x = 11π/6 (lấy −π/6+2π).
  2. α = π/3: x = π/3 + k2π hoặc x = −π/3 + k2π. Trên [0;2π]: x = π/3 và x = 5π/3.
  3. α = π/4: x = π/4 + kπ. Trên [0;2π]: x = π/4 và x = 5π/4.
  4. sinx = 0 ⇔ x = kπ. Trên [0;4π]: k = 0,1,2,3,4 → 5 nghiệm (x = 0, π, 2π, 3π, 4π).

Câu hỏi thường gặp về phương trình lượng giác cơ bản

Phương trình lượng giác cơ bản là gì?

Là bốn dạng sinx = a, cosx = a, tanx = a, cotx = a, mỗi dạng có công thức nghiệm tổng quát riêng — nền tảng để giải các phương trình lượng giác phức tạp hơn.

Công thức nghiệm của sinx = a là gì?

Nếu −1 ≤ a ≤ 1 và α thoả sinα = a, nghiệm là x = α + k2π hoặc x = π − α + k2π, k ∈ ℤ. Nếu |a| > 1, vô nghiệm.

Vì sao tanx = a luôn có nghiệm với mọi a?

Vì tập giá trị của y = tanx là toàn bộ ℝ, không bị chặn như sin, cos.

Làm sao đếm số nghiệm trên một đoạn cho trước?

Thay công thức nghiệm x = ... + k·(chu kỳ) vào bất đẳng thức của đoạn, giải ra khoảng giá trị k nguyên, rồi đếm số k thoả mãn.

Có thể dùng đơn vị độ được không?

Được, khi đó dùng x = α + k360° (sin, cos) hoặc x = α + k180° (tan, cot); đề thi THPT Quốc gia thường dùng radian.

Kết luận

Bốn phương trình lượng giác cơ bản sinx = a, cosx = a, tanx = a, cotx = a là nền tảng của toàn bộ chương phương trình lượng giác: mọi phương trình phức tạp hơn — phương trình bậc hai theo một hàm lượng giác, phương trình đẳng cấp, phương trình tích — đều được biến đổi (thường qua công thức hạ bậc hoặc công thức nhân đôi) để quy về một trong bốn dạng này. Nắm chắc công thức nghiệm và điều kiện tồn tại nghiệm là đủ để giải đúng phần lớn bài tập dạng này. Sau bài này, nên ôn thêm công thức hạ bậc lượng giác và vòng tròn lượng giác sin cos để hình dung trực quan các họ nghiệm trên đường tròn lượng giác.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro