Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Công thức hạ bậc lượng giác: cách suy ra và ví dụ giải chi tiết

8 phút đọc15 lượt xem

Điểm chính

  • sin²a = (1 − cos2a) / 2 và cos²a = (1 + cos2a) / 2.
  • sin²a·cos²a = (1 − cos4a) / 8 (hạ bậc bốn, suy từ công thức nhân đôi sin2a).
  • tan²a = (1 − cos2a) / (1 + cos2a).
  • Mọi công thức trên suy từ công thức nhân đôi cos2a = 1 − 2sin²a = 2cos²a − 1.

Công thức hạ bậc lượng giác giúp đưa các biểu thức chứa sin², cos² (luỹ thừa bậc chẵn, "bậc cao") về dạng chứa cos của góc nhân đôi — dễ tính nguyên hàm, tích phân và rút gọn hơn biểu thức luỹ thừa ban đầu. Bài viết trình bày công thức hạ bậc, cách suy ra từ công thức nhân đôi, kèm 5 ví dụ đã kiểm bằng Python (SymPy) và bài tập tự luyện có đáp án.

Thuộc chương trình nào? Theo GDPT 2018, công thức hạ bậc được học ở Toán 11 (chương Hàm số lượng giác và phương trình lượng giác), ngay sau công thức nhân đôi, và được dùng lại nhiều ở Toán 12 khi tính nguyên hàm, tích phân của hàm lượng giác.

Công thức hạ bậc lượng giác cơ bản

sin²a = (1 − cos2a) / 2

cos²a = (1 + cos2a) / 2

Hai công thức này biến một biểu thức bậc 2 theo sina hoặc cosa thành biểu thức bậc 1 theo cos2a — đây là lý do gọi là "hạ bậc": bậc của hàm lượng giác giảm từ 2 xuống 1, đổi lại góc tăng gấp đôi.

Cách suy ra công thức hạ bậc từ công thức nhân đôi

Công thức nhân đôi của cosin có ba dạng tương đương:

cos2a = cos²a − sin²a = 1 − 2sin²a = 2cos²a − 1

Từ dạng cos2a = 1 − 2sin²a, giải theo sin²a: 2sin²a = 1 − cos2a ⇒ sin²a = (1 − cos2a)/2.

Từ dạng cos2a = 2cos²a − 1, giải theo cos²a: 2cos²a = 1 + cos2a ⇒ cos²a = (1 + cos2a)/2.

Nhờ cách suy này, không cần học thuộc máy móc — chỉ cần nhớ công thức nhân đôi của cos2a là dựng lại được công thức hạ bậc bất cứ lúc nào.

Công thức hạ bậc bậc bốn (sin²a·cos²a)

Khi biểu thức có tích sin²a·cos²a (luỹ thừa bậc 4 tính theo tổng số mũ), dùng công thức nhân đôi sin2a = 2sina·cosa để hạ bậc thêm một lần nữa:

sin²a·cos²a = (sina·cosa)² = (sin2a / 2)² = sin²2a / 4

Áp dụng tiếp công thức hạ bậc cho sin²2a = (1 − cos4a)/2, ta được:

sin²a·cos²a = (1 − cos4a) / 8

Công thức hạ bậc cho tan²a

Từ định nghĩa tan²a = sin²a/cos²a, thay hai công thức hạ bậc vào:

tan²a = (1 − cos2a) / (1 + cos2a)

Công thức này yêu cầu cos2a ≠ −1 (tức a ≠ 90° + k180°) để mẫu số khác 0, trùng với điều kiện xác định của tana.

Bảng tóm tắt công thức hạ bậc lượng giác

Biểu thức bậc caoCông thức hạ bậc
sin²a(1 − cos2a) / 2
cos²a(1 + cos2a) / 2
tan²a(1 − cos2a) / (1 + cos2a)
sin²a·cos²a(1 − cos4a) / 8

Ứng dụng: dùng công thức hạ bậc để tính nguyên hàm sin²x

Không có công thức nguyên hàm nào cho trực tiếp ∫sin²x dx hay ∫cos²x dx, vì sin²x và cos²x không nằm trong bảng nguyên hàm cơ bản. Công thức hạ bậc giải quyết việc này bằng cách đưa luỹ thừa bậc 2 về hàm bậc 1 theo góc nhân đôi, vốn đã có công thức nguyên hàm quen thuộc (∫cos(2x)dx = sin(2x)/2 + C):

∫sin²x dx = ∫(1 − cos2x)/2 dx = x/2 − sin(2x)/4 + C

Tương tự, ∫cos²x dx = ∫(1 + cos2x)/2 dx = x/2 + sin(2x)/4 + C. Đây là lý do công thức hạ bậc luôn xuất hiện ở phần đầu các bài tính nguyên hàm, tích phân của luỹ thừa hàm lượng giác trong chương trình Toán 12.

Ví dụ áp dụng công thức hạ bậc lượng giác

5 ví dụ dưới đây vận dụng công thức hạ bậc, đã kiểm lại bằng Python.

Ví dụ 1: Tính cos²(15°) bằng công thức hạ bậc

Đề: Tính giá trị đúng của cos²(15°).

  1. Áp dụng công thức: cos²(15°) = (1 + cos30°)/2.
  2. cos30° = √3/2, thay vào: cos²(15°) = (1 + √3/2)/2 = (2 + √3)/4.
  3. Giá trị số: (2 + √3)/4 ≈ 0,933 — khớp với tính trực tiếp cos²(15°) ≈ 0,933.

Ví dụ 2: Tính sin²x khi biết cos2x

Đề: Biết cos2x = 1/3. Tính sin²x.

  1. sin²x = (1 − cos2x)/2 = (1 − 1/3)/2 = (2/3)/2 = 1/3.

Ví dụ 3: Tính cos²x khi biết cos2x

Đề: Vẫn với cos2x = 1/3 ở ví dụ 2. Tính cos²x, rồi kiểm lại bằng công thức cơ bản sin²x + cos²x = 1.

  1. cos²x = (1 + cos2x)/2 = (1 + 1/3)/2 = (4/3)/2 = 2/3.
  2. Kiểm tra: sin²x + cos²x = 1/3 + 2/3 = 1 — đúng với hằng đẳng thức lượng giác cơ bản.

Ví dụ 4: Rút gọn biểu thức dùng công thức hạ bậc

Đề: Rút gọn biểu thức B = 2cos²x − 1.

  1. Từ công thức hạ bậc cos²x = (1 + cos2x)/2, suy ra 2cos²x = 1 + cos2x.
  2. B = 2cos²x − 1 = (1 + cos2x) − 1 = cos2x. Đây thực chất là công thức nhân đôi dạng ngược, minh hoạ hai công thức là một cặp biến đổi hai chiều.

Ví dụ 5: Áp dụng công thức hạ bậc bậc bốn

Đề: Tính giá trị của C = sin²(x)·cos²(x) khi cos4x = 0,6.

  1. Áp dụng công thức: C = (1 − cos4x)/8 = (1 − 0,6)/8 = 0,4/8 = 0,05.

Ví dụ 6: Giải phương trình lượng giác dùng công thức hạ bậc

Đề: Giải phương trình 4sin²x − 3 = 0 trên đoạn [0; 2π].

  1. 4sin²x = 3 ⇒ sin²x = 3/4.
  2. Áp dụng công thức hạ bậc: (1 − cos2x)/2 = 3/4 ⇒ 1 − cos2x = 3/2 ⇒ cos2x = −1/2.
  3. Giải cos2x = −1/2: 2x = ±2π/3 + k2π ⇒ x = ±π/3 + kπ.
  4. Trên đoạn [0; 2π], các nghiệm là x = π/3, x = 2π/3, x = 4π/3, x = 5π/3.

Lỗi hay sai khi dùng công thức hạ bậc lượng giác

  • Nhầm dấu cộng/trừ giữa sin² và cos². sin²a mang dấu trừ (1 − cos2a)/2, cos²a mang dấu cộng (1 + cos2a)/2 — nhầm dấu là lỗi phổ biến nhất.
  • Quên chia 2. Cả hai công thức hạ bậc cơ bản đều có mẫu số 2; viết thiếu mẫu làm sai toàn bộ kết quả.
  • Nhầm góc trong công thức: dùng cos(a) thay vì cos(2a). Công thức hạ bậc luôn có góc nhân đôi ở vế phải, không phải góc ban đầu.
  • Áp dụng công thức hạ bậc bậc bốn mà quên bình phương công thức nhân đôi trước. sin²a·cos²a phải qua bước trung gian (sin2a/2)² rồi mới hạ bậc tiếp thành (1−cos4a)/8, bỏ qua bước này dễ chép sai công thức.
  • Quên điều kiện xác định của tan²a. Công thức tan²a = (1−cos2a)/(1+cos2a) không xác định khi cos2a = −1.

Bài tập tự luyện công thức hạ bậc lượng giác (có đáp án)

  1. Tính sin²(30°) bằng công thức hạ bậc, so sánh với giá trị sin(30°) = 1/2 đã biết.
  2. Biết cos2a = 0,2. Tính cos²a.
  3. Rút gọn biểu thức D = 1 − 2sin²x.
  4. Biết cos4x = −0,2. Tính sin²x·cos²x.
  5. Tính ∫cos²x dx trong đoạn [0; π/2] bằng công thức hạ bậc.

Đáp án:

  1. sin²(30°) = (1 − cos60°)/2 = (1 − 0,5)/2 = 0,25; kiểm lại: sin(30°) = 0,5 nên sin²(30°) = 0,25 — khớp.
  2. cos²a = (1 + 0,2)/2 = 1,2/2 = 0,6.
  3. D = 1 − 2sin²x = 1 − (1 − cos2x) = cos2x.
  4. sin²x·cos²x = (1 − (−0,2))/8 = 1,2/8 = 0,15.
  5. ∫cos²x dx = x/2 + sin(2x)/4, tính từ 0 đến π/2: (π/4 + 0) − (0 + 0) = π/4.

Câu hỏi thường gặp về công thức hạ bậc lượng giác

Công thức hạ bậc lượng giác là gì?

Là nhóm công thức biểu diễn sin²a, cos²a theo cos của góc nhân đôi: sin²a = (1−cos2a)/2, cos²a = (1+cos2a)/2, sin²a·cos²a = (1−cos4a)/8.

Công thức hạ bậc suy ra từ đâu?

Suy trực tiếp từ công thức nhân đôi cos2a = 1 − 2sin²a = 2cos²a − 1.

Khi nào dùng công thức hạ bậc?

Khi tính nguyên hàm, tích phân của sin²x, cos²x, hoặc rút gọn, chứng minh đẳng thức lượng giác có luỹ thừa bậc chẵn.

Công thức hạ bậc cho tan²a là gì?

tan²a = (1 − cos2a)/(1 + cos2a), suy từ tan²a = sin²a/cos²a.

Công thức hạ bậc khác công thức nhân đôi ở điểm nào?

Công thức nhân đôi biểu diễn sin2a, cos2a theo sina, cosa. Công thức hạ bậc làm ngược lại: biểu diễn sin²a, cos²a theo cos2a — hai chiều của cùng một đẳng thức.

Kết luận

Công thức hạ bậc lượng giác không cần học thuộc riêng lẻ — chỉ cần nắm chắc công thức nhân đôi cos2a = 1 − 2sin²a = 2cos²a − 1 là có thể suy ra bất cứ lúc nào cần dùng. Công thức này đặc biệt hữu ích ở ba tình huống: giải phương trình lượng giác chứa sin²x hoặc cos²x (như ví dụ 6), tính nguyên hàm và tích phân của luỹ thừa bậc chẵn hàm lượng giác (vì không có công thức nguyên hàm trực tiếp cho sin²x, cos²x), và rút gọn biểu thức lượng giác phức tạp về dạng chỉ chứa một hàm số của góc nhân đôi. Sau bài này, nên ôn thêm đạo hàm lượng giác và nguyên hàm lượng giác cơ bản để vận dụng công thức hạ bậc vào bài toán đạo hàm và tích phân đầy đủ hơn.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro