
Không giải phương trình, hãy tính giá trị biểu thức: cách làm bằng Vi-ét và bảng công thức
Điểm chính
- Dạng "không giải phương trình hãy tính giá trị biểu thức" giải bằng định lý Vi-ét: S = x1 + x2 = -b/a, P = x1.x2 = c/a.
- Ba bước: kiểm tra Δ ≥ 0, tính S và P, biến đổi biểu thức về S, P.
- Công thức hay dùng nhất: x1² + x2² = S² - 2P, x1³ + x2³ = S³ - 3SP.
- Biểu thức không đối xứng: dùng phương trình để hạ bậc nghiệm.
"Không giải phương trình, hãy tính giá trị biểu thức" là câu hỏi xuất hiện trong hầu hết đề thi vào lớp 10 và đề kiểm tra Toán 9 chương Phương trình bậc hai. Đề thường cho một phương trình có nghiệm vô tỉ (ví dụ x² - 5x + 3 = 0) để học sinh không thể "giải ra rồi thay vào" một cách nhanh chóng, mà phải dùng quan hệ giữa nghiệm và hệ số. Bài viết tổng hợp quy trình 3 bước, bảng 12 biểu thức viết theo S và P, cách xử lý biểu thức không đối xứng và biểu thức chứa tham số, kèm 6 ví dụ đã kiểm lại bằng Python (SymPy) bằng cách giải nghiệm thật rồi thay vào.
Thuộc chương trình nào? Theo GDPT 2018, định lý Vi-ét và ứng dụng học ở Toán 9 (chương Phương trình bậc hai một ẩn); dạng bài này là câu gần như bắt buộc trong đề thi tuyển sinh vào lớp 10.
Không giải phương trình hãy tính giá trị biểu thức: quy trình 3 bước
- Chứng minh phương trình có hai nghiệm. Tính Δ = b² - 4ac (hoặc Δ' = b'² - ac) và chỉ ra Δ ≥ 0. Mẹo: nếu a.c < 0 thì chắc chắn Δ > 0.
- Viết hệ thức Vi-ét: S = x1 + x2 = -b/a; P = x1.x2 = c/a.
- Biến đổi biểu thức cần tính về dạng chỉ chứa S và P (dùng hằng đẳng thức đáng nhớ), thay số và rút gọn.
Bảng 12 biểu thức thường gặp viết theo S và P
| Biểu thức | Viết theo S, P | Điều kiện thêm |
|---|---|---|
| x1² + x2² | S² - 2P | |
| (x1 - x2)² | S² - 4P | |
| |x1 - x2| | √(S² - 4P) | |
| x1³ + x2³ | S³ - 3SP | |
| x1⁴ + x2⁴ | (S² - 2P)² - 2P² | |
| x1²x2 + x1x2² | SP | |
| 1/x1 + 1/x2 | S/P | P ≠ 0 |
| 1/x1² + 1/x2² | (S² - 2P)/P² | P ≠ 0 |
| x1/x2 + x2/x1 | (S² - 2P)/P | P ≠ 0 |
| (x1 + k)(x2 + k) | P + kS + k² | |
| x1² - x2² | (x1 + x2)(x1 - x2) = ±S√(S² - 4P) | Dấu tùy thứ tự nghiệm |
| √x1 + √x2 | √(S + 2√P) | S ≥ 0, P ≥ 0 |
Nguồn gốc của hai công thức quan trọng nhất: x1² + x2² = (x1 + x2)² - 2x1x2 và x1³ + x2³ = (x1 + x2)³ - 3x1x2(x1 + x2).
Ví dụ không giải phương trình hãy tính giá trị biểu thức
Các đáp số dưới đây đã kiểm lại bằng Python (SymPy): giải nghiệm chính xác của phương trình, thay trực tiếp vào biểu thức và so với kết quả tính bằng Vi-ét.
Ví dụ 1: Bộ biểu thức đối xứng cơ bản
Đề: Cho phương trình x² - 5x + 3 = 0. Không giải phương trình, hãy tính: a) x1² + x2²; b) x1³ + x2³; c) 1/x1 + 1/x2; d) |x1 - x2|.
- Δ = 25 - 12 = 13 > 0, phương trình có hai nghiệm phân biệt.
- Vi-ét: S = 5, P = 3.
- a) x1² + x2² = S² - 2P = 25 - 6 = 19.
- b) x1³ + x2³ = S³ - 3SP = 125 - 45 = 80.
- c) 1/x1 + 1/x2 = S/P = 5/3.
- d) |x1 - x2| = √(S² - 4P) = √(25 - 12) = √13.
Ví dụ 2: Biểu thức bậc cao và dạng tích
Đề: Với phương trình ở Ví dụ 1, tính: a) x1⁴ + x2⁴; b) x1/x2 + x2/x1; c) (x1 + 1)(x2 + 1); d) 1/x1² + 1/x2².
- a) x1⁴ + x2⁴ = (x1² + x2²)² - 2P² = 19² - 2.9 = 361 - 18 = 343.
- b) x1/x2 + x2/x1 = (x1² + x2²)/P = 19/3.
- c) (x1 + 1)(x2 + 1) = P + S + 1 = 3 + 5 + 1 = 9.
- d) 1/x1² + 1/x2² = (x1² + x2²)/P² = 19/9.
Ví dụ 3: Hệ số a khác 1, hai nghiệm trái dấu
Đề: Cho phương trình 2x² - 3x - 1 = 0. Không giải phương trình, tính x1² + x2², x1³ + x2³ và x1/x2 + x2/x1.
- a.c = 2.(-1) = -2 < 0 nên phương trình có hai nghiệm phân biệt trái dấu.
- S = 3/2, P = -1/2.
- x1² + x2² = 9/4 + 1 = 13/4.
- x1³ + x2³ = S³ - 3SP = 27/8 + 9/4 = 45/8.
- x1/x2 + x2/x1 = (13/4) : (-1/2) = -13/2.
Ví dụ 4: Biểu thức không đối xứng
Đề: Cho phương trình x² - 3x + 1 = 0 có hai nghiệm x1, x2. Không giải phương trình, tính A = x1² + 3x2.
- Δ = 9 - 4 = 5 > 0. S = 3, P = 1.
- A không đối xứng (đổi chỗ x1, x2 thì A đổi dạng), nên không viết thẳng theo S, P được.
- Vì x1 là nghiệm nên x1² - 3x1 + 1 = 0, tức x1² = 3x1 - 1.
- A = 3x1 - 1 + 3x2 = 3(x1 + x2) - 1 = 3.3 - 1 = 8.
Ví dụ 5: Tìm tham số từ giá trị biểu thức
Đề: Tìm m để phương trình x² - (m + 2)x + 2m = 0 có hai nghiệm thỏa x1² + x2² = 13.
- Δ = (m + 2)² - 8m = (m - 2)² ≥ 0 với mọi m, nên phương trình luôn có nghiệm.
- S = m + 2, P = 2m.
- x1² + x2² = (m + 2)² - 4m = m² + 4. Cho bằng 13: m² = 9, m = 3 hoặc m = -3.
- Thử lại m = 3: phương trình x² - 5x + 6 = 0 có nghiệm 2 và 3, 4 + 9 = 13, đúng.
Ví dụ 6: Lập phương trình có nghiệm là biểu thức của x1, x2
Đề: Cho x² - 5x + 3 = 0 có nghiệm x1, x2. Lập phương trình bậc hai có hai nghiệm là x1² và x2².
- Tổng hai nghiệm mới: x1² + x2² = 19 (Ví dụ 1).
- Tích hai nghiệm mới: x1².x2² = P² = 9.
- Phương trình cần lập: X² - 19X + 9 = 0.
Lỗi hay gặp khi không giải phương trình hãy tính giá trị biểu thức
- Bỏ qua bước chứng minh có nghiệm. Đây là lỗi mất điểm phổ biến nhất trong bài thi vào 10.
- Nhầm dấu S. S = -b/a, ví dụ x² - 5x + 3 = 0 có S = 5 chứ không phải -5.
- Viết x1 - x2 = √(S² - 4P). Chỉ đúng khi x1 > x2; đề không nói thứ tự thì phải dùng |x1 - x2| hoặc xét hai trường hợp.
- Quên điều kiện khi có căn của nghiệm. √x1 + √x2 cần cả hai nghiệm không âm, tức S ≥ 0 và P ≥ 0.
Bài tập tự luyện (có đáp án)
- Cho x² - 7x + 5 = 0. Không giải phương trình, tính x1² + x2², 1/x1 + 1/x2, x1³ + x2³, |x1 - x2|.
- Cho x² + 4x - 2 = 0. Tính x1² + x2², x1/x2 + x2/x1, (x1 + 1)(x2 + 1).
- Cho x² - 4x + 1 = 0. Tính B = x1² + 4x2.
- Lập phương trình bậc hai có hai nghiệm là 1/x1 và 1/x2, biết x1, x2 là nghiệm của x² - 5x + 3 = 0.
Đáp án:
- Δ = 29 > 0; S = 7, P = 5: 39; 7/5; 343 - 105 = 238; √29.
- a.c < 0 nên có hai nghiệm; S = -4, P = -2: 20; 20/(-2) = -10; -2 - 4 + 1 = -5.
- x1² = 4x1 - 1 nên B = 4(x1 + x2) - 1 = 16 - 1 = 15.
- Tổng 1/x1 + 1/x2 = 5/3, tích 1/(x1x2) = 1/3: X² - (5/3)X + 1/3 = 0, hay 3X² - 5X + 1 = 0.
Câu hỏi thường gặp về dạng không giải phương trình hãy tính giá trị biểu thức
Không giải phương trình thì tính giá trị biểu thức bằng cách nào?
Dùng định lý Vi-ét: kiểm tra có hai nghiệm, tính S = -b/a và P = c/a, rồi biến đổi biểu thức về S và P bằng hằng đẳng thức.
Vì sao phải kiểm tra Δ trước khi dùng Vi-ét?
Định lý Vi-ét chỉ đúng khi phương trình có nghiệm; nếu Δ < 0 thì mọi con số tính ra đều vô nghĩa.
x1² + x2² bằng bao nhiêu theo S và P?
x1² + x2² = S² - 2P. Với x² - 5x + 3 = 0, kết quả là 25 - 6 = 19.
Biểu thức không đối xứng như x1² + 3x2 tính thế nào?
Dùng chính phương trình để hạ bậc x1², đưa biểu thức về dạng chứa x1 + x2 rồi dùng Vi-ét.
Mẹo nhận biết nhanh phương trình có hai nghiệm mà không cần tính Δ?
Nếu a.c < 0 thì phương trình chắc chắn có hai nghiệm phân biệt trái dấu.
Kết luận
Với dạng không giải phương trình hãy tính giá trị biểu thức, chỉ cần nhớ quy trình 3 bước và bảng biểu thức theo S, P; biểu thức lạ thì hạ bậc bằng chính phương trình. Luyện đủ 6 ví dụ và 4 bài tập trên là nắm chắc dạng bài này trong đề thi vào 10. Khi gặp bài có tham số, nhớ đối chiếu điều kiện có nghiệm, tương tự như cách kiểm tra hai phương trình tương đương.

