1. Đặc điểm chung của địa hình Việt Nam
Địa hình Việt Nam có 4 đặc điểm cơ bản: đồi núi chiếm phần lớn diện tích nhưng chủ yếu là đồi núi thấp; cấu trúc địa hình khá đa dạng; địa hình của vùng nhiệt đới ẩm gió mùa; chịu tác động mạnh mẽ của con người. Trong đó, đồi núi chiếm 3/4 diện tích (75%) lãnh thổ, nhưng đồi núi thấp dưới 1.000m chiếm tới 85% và núi cao trên 2.000m chỉ chiếm 1%.
2. Bốn khu vực địa hình chính
2.1. Khu vực đồi núi
- Vùng núi Đông Bắc: nằm ở tả ngạn sông Hồng, có 4 cánh cung lớn (Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều) chụm lại ở Tam Đảo, mở ra về phía Bắc và Đông. Địa hình thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam, đỉnh cao nhất là Tây Côn Lĩnh 2.419m.
- Vùng núi Tây Bắc: giữa sông Hồng và sông Cả, là vùng cao nhất Việt Nam với dãy Hoàng Liên Sơn dài 180km, đỉnh Phan-xi-păng 3.143m - "nóc nhà Đông Dương". Hướng địa hình tây bắc - đông nam.
- Vùng núi Trường Sơn Bắc: từ Nam sông Cả tới dãy Bạch Mã, dài khoảng 600km, gồm các dãy núi song song và so le hướng tây bắc - đông nam.
- Vùng núi Trường Sơn Nam: gồm các khối núi và cao nguyên badan rộng lớn (Kon Tum, Pleiku, Đắk Lắk, Mơ Nông, Lâm Viên, Di Linh) - bậc thềm độ cao 500-800-1000m.
2.2. Khu vực đồng bằng
Chiếm 1/4 diện tích đất nước, gồm hai loại:
- Đồng bằng châu thổ sông: Đồng bằng sông Hồng (15.000 km², có hệ thống đê điều dài hơn 2.700km), Đồng bằng sông Cửu Long (40.000 km², không có đê, hằng năm bị ngập lũ trên diện rộng).
- Đồng bằng ven biển miền Trung: tổng diện tích khoảng 15.000 km², hẹp ngang, bị chia cắt bởi các nhánh núi đâm ra biển; lớn nhất là đồng bằng Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Nam, Tuy Hòa.
2.3. Khu vực ven biển
Đường bờ biển dài 3.260km từ Móng Cái (Quảng Ninh) đến Hà Tiên (Kiên Giang). Có 28/63 tỉnh thành giáp biển. Địa hình ven biển đa dạng: vịnh cửa sông, bờ biển mài mòn, các tam giác châu, các bãi cát phẳng, vũng vịnh nước sâu, đầm phá, cồn cát, đảo ven bờ và rạn san hô.
2.4. Khu vực hải đảo
Việt Nam có hơn 4.000 hòn đảo lớn nhỏ, phần lớn là đảo ven bờ. Hai quần đảo xa bờ là Hoàng Sa (thuộc TP Đà Nẵng) và Trường Sa (thuộc tỉnh Khánh Hòa). Đảo lớn nhất là Phú Quốc (574 km²), tiếp theo là Cát Bà, Côn Đảo.
3. Ảnh hưởng của địa hình tới khí hậu
3.1. Tác động đến phân hóa Bắc - Nam
Dãy Bạch Mã (vĩ độ 16°B) chạy hướng tây - đông ra biển là ranh giới khí hậu quan trọng: phía Bắc có mùa đông lạnh do gió mùa Đông Bắc, phía Nam quanh năm nóng ẩm.
3.2. Tác động đến phân hóa Đông - Tây
Dãy Hoàng Liên Sơn ngăn cản gió mùa Đông Bắc, làm Tây Bắc có mùa đông ngắn và ấm hơn Đông Bắc. Dãy Trường Sơn tạo hiệu ứng phơn (gió Lào) thổi vào Bắc Trung Bộ vào mùa hạ, gây khô nóng.
3.3. Tác động đến phân hóa theo độ cao
Khí hậu phân hóa thành 3 đai: nhiệt đới gió mùa (dưới 600-700m ở miền Bắc, 900-1.000m ở miền Nam), cận nhiệt đới gió mùa trên núi (đến 2.600m), và ôn đới gió mùa trên núi (trên 2.600m, chỉ có ở Hoàng Liên Sơn).