Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Công thức tính lãi suất thực (phương trình Fisher): cách tính, ví dụ, bài tập

10 phút đọc77 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính lãi suất thực (chính xác): r = (1 + i)/(1 + π) − 1.
  • Dạng xấp xỉ: r ≈ i − π, chỉ đúng khi lãi suất và lạm phát đều nhỏ.
  • Lãi suất thực âm = gửi tiền xong, sức mua giảm.
  • Đừng nhầm "lãi suất thực" (đã trừ lạm phát) với "lãi suất thực tế" của khoản vay.

Bạn gửi tiết kiệm với lãi suất 6%/năm, nhưng giá cả hàng hoá cũng tăng 4% trong năm đó. Vậy thật ra bạn "giàu thêm" được bao nhiêu? Câu trả lời nằm ở công thức tính lãi suất thực. Bài viết này trình bày công thức theo phương trình Fisher ở cả dạng xấp xỉ lẫn dạng chính xác, giải thích vì sao có công thức đó, kèm ví dụ gửi tiết kiệm giải từng bước và bài tập tự luyện có đáp án.

Lưu ý: mọi mức lãi suất và lạm phát trong bài là số giả định để minh hoạ, không phải lãi suất của ngân hàng nào. Lãi suất thực tế thay đổi liên tục, bạn cần xem biểu lãi suất do từng ngân hàng công bố tại thời điểm gửi.

Lãi suất thực là gì?

Lãi suất danh nghĩa (kí hiệu i) là con số được công bố: sổ tiết kiệm ghi 6%/năm thì 100 triệu đồng sau một năm thành 106 triệu đồng. Nó đo mức tăng của số tiền.

Lãi suất thực (kí hiệu r) đo mức tăng sức mua của số tiền đó, tức là lượng hàng hoá, dịch vụ bạn mua thêm được sau khi đã tính đến việc giá cả tăng lên. Mức tăng giá chung được đo bằng tỉ lệ lạm phát (kí hiệu π), thường tính từ chỉ số giá tiêu dùng CPI do cơ quan thống kê công bố.

Chủ đề lạm phát và vai trò của lãi suất xuất hiện trong môn Giáo dục kinh tế và pháp luật ở cấp THPT theo chương trình GDPT 2018; phần tính toán chỉ dùng phép chia và luỹ thừa của Toán lớp 10–11, nên học sinh hoàn toàn tự tính được.

Công thức tính lãi suất thực (phương trình Fisher)

Dạng chính xác

1 + i = (1 + r)(1 + π)  ⟹  r = (1 + i)/(1 + π) − 1 = (i − π)/(1 + π)

Trong đó:

  • i: lãi suất danh nghĩa trong một kỳ (thường là một năm), viết dạng thập phân (6% = 0,06).
  • π: tỉ lệ lạm phát trong cùng kỳ đó.
  • r: lãi suất thực trong kỳ.

Dạng xấp xỉ

r ≈ i − π

Khai triển (1 + r)(1 + π) = 1 + r + π + r·π. Khi r và π chỉ vài phần trăm, tích r·π rất nhỏ (ví dụ 0,02 × 0,04 = 0,0008) nên bỏ qua được, còn lại i ≈ r + π. Đây là công thức mà nhiều tài liệu phổ thông viết gọn là "lãi suất thực = lãi suất danh nghĩa − lạm phát".

Vì sao công thức đúng? Giải thích bằng giỏ hàng

Giả sử đầu năm một giỏ hàng giá 1 đồng và bạn có 1 đồng, tức mua được đúng 1 giỏ. Gửi tiết kiệm, cuối năm bạn có (1 + i) đồng. Nhưng giỏ hàng lúc đó đã có giá (1 + π) đồng. Số giỏ hàng bạn mua được cuối năm là:

(1 + i)/(1 + π) giỏ

Số giỏ tăng thêm so với đầu năm chính là lãi suất thực: r = (1 + i)/(1 + π) − 1. Công thức này mang tên nhà kinh tế học người Mỹ Irving Fisher, người phân tích mối quan hệ giữa lãi suất và lạm phát từ đầu thế kỷ XX.

Ví dụ áp dụng công thức tính lãi suất thực

Ví dụ 1: Gửi tiết kiệm khi lạm phát thấp hơn lãi suất

Đề: Chị Lan gửi 100 triệu đồng kỳ hạn 12 tháng, lãi suất giả định 6%/năm. Trong năm đó, lạm phát giả định là 4%. Tính lãi suất thực và sức mua của khoản tiền cuối năm (quy về giá đầu năm).

Giải:

  1. Đổi sang thập phân: i = 0,06; π = 0,04.
  2. Dạng chính xác: r = 1,06/1,04 − 1 ≈ 1,019231 − 1 = 0,019231 ≈ 1,92%.
  3. Dạng xấp xỉ: r ≈ 6% − 4% = 2%. Sai lệch chỉ khoảng 0,08 điểm phần trăm, chấp nhận được.
  4. Cuối năm sổ ghi 106 triệu đồng. Quy về giá đầu năm: 106/1,04 ≈ 101,92 triệu đồng.

Kết luận: số tiền tăng 6 triệu nhưng sức mua chỉ tăng tương đương khoảng 1,92 triệu đồng.

Ví dụ 2: Lãi suất thực âm

Đề: Lãi suất tiết kiệm giả định 5%/năm, lạm phát giả định 7%/năm. Gửi 100 triệu đồng thì sau một năm sức mua thay đổi thế nào?

  1. r = 1,05/1,07 − 1 ≈ 0,981308 − 1 = −0,018692 ≈ −1,87%.
  2. Xấp xỉ: 5% − 7% = −2%.
  3. Sổ ghi 105 triệu đồng, nhưng quy về giá đầu năm chỉ còn 105/1,07 ≈ 98,13 triệu đồng.

Kết luận: số tiền danh nghĩa tăng, nhưng sức mua giảm khoảng 1,87%. Đây là tình huống "lãi suất thực âm" mà báo chí kinh tế hay nhắc đến.

Ví dụ 3: Khi dạng xấp xỉ sai nhiều

Đề: Ở một nền kinh tế lạm phát cao (giả định), lãi suất danh nghĩa 30%/năm, lạm phát 25%/năm. So sánh hai cách tính.

  1. Xấp xỉ: r ≈ 30% − 25% = 5%.
  2. Chính xác: r = 1,30/1,25 − 1 = 1,04 − 1 = 4%.
  3. Sai lệch 1 điểm phần trăm, tức dạng xấp xỉ đánh giá cao lãi suất thực tới 25% giá trị đúng.

Bài học: khi đề bài không nói "tính gần đúng", hãy dùng công thức tính lãi suất thực ở dạng chính xác.

Ví dụ 4: Tính ngược lãi suất danh nghĩa cần có

Đề: Anh Minh muốn khoản tiết kiệm giữ được lãi suất thực 3%/năm khi dự kiến lạm phát 4%/năm. Lãi suất danh nghĩa tối thiểu phải là bao nhiêu?

  1. Từ 1 + i = (1 + r)(1 + π): i = 1,03 × 1,04 − 1.
  2. 1,03 × 1,04 = 1,0712 ⟹ i = 0,0712 = 7,12%/năm.
  3. Xấp xỉ cho 3% + 4% = 7%, thấp hơn giá trị cần thiết 0,12 điểm phần trăm.

Mở rộng: lãi suất thực qua nhiều năm

Với nhiều năm, lạm phát mỗi năm khác nhau, ta nhân các hệ số lại. Gửi 3 năm với lãi suất 6%/năm (lãi nhập gốc), lạm phát lần lượt 3%, 4%, 5%:

1 + r3 năm = 1,06³/(1,03 × 1,04 × 1,05) ≈ 1,191016/1,12476 ≈ 1,0589

Lãi suất thực cộng dồn cả 3 năm ≈ 5,89%, không phải (6 − 3) + (6 − 4) + (6 − 5) = 6%.

Lãi suất thực khác "lãi suất thực tế" của khoản vay

Nhiều người tìm "công thức tính lãi suất thực" nhưng thực ra muốn biết lãi suất thực tế (hiệu dụng) của một khoản vay hay khoản gửi. Đây là khái niệm khác, không liên quan đến lạm phát:

Khái niệmTrả lời câu hỏiCông thức cốt lõi
Lãi suất thực (real)Sức mua tăng bao nhiêu?r = (1 + i)/(1 + π) − 1
Lãi suất hiệu dụng năm (EAR)Ghép lãi nhiều lần/năm thì cả năm thực nhận bao nhiêu?EAR = (1 + i/m)m − 1
Lãi suất thực tế khoản vayChi phí vay thật trên dư nợ còn lại?Giải phương trình dòng tiền (IRR)

Ví dụ EAR: lãi suất 12%/năm, ghép lãi hằng tháng (1%/tháng) thì EAR = 1,01¹² − 1 ≈ 12,68%.

Ví dụ vay trả góp "lãi phẳng": vay 12 triệu đồng trong 12 tháng, quảng cáo "lãi 1%/tháng" nhưng tính trên dư nợ ban đầu. Mỗi tháng trả 1 triệu gốc + 120 nghìn lãi = 1,12 triệu đồng. Giải phương trình 12 = 1,12 × [1 − (1 + x)−12]/x ta được x ≈ 1,79%/tháng, tức khoảng 21,5%/năm tính trên dư nợ giảm dần, gần gấp đôi con số 12%/năm mà người vay tưởng. Chi tiết về lãi ghép và trả góp xem thêm bài công thức tính lãi kép ngân hàng.

Lỗi hay sai khi áp dụng công thức tính lãi suất thực

  • Nhầm lãi suất danh nghĩa là lãi suất thực. Con số trên sổ tiết kiệm luôn là danh nghĩa.
  • Dùng dạng xấp xỉ khi lạm phát cao. Như ví dụ 3, sai lệch có thể lên tới cả điểm phần trăm.
  • Lệch kỳ. Lãi suất tính theo năm thì lạm phát cũng phải là lạm phát của đúng năm đó (hoặc lạm phát dự kiến cho năm tới), không dùng lạm phát một tháng.
  • Quên đổi phần trăm sang thập phân. Viết 1 + 6 thay vì 1 + 0,06 là lỗi rất hay gặp khi bấm máy.
  • Cộng trừ lãi suất thực nhiều năm. Phải nhân các hệ số (1 + i)/(1 + π), không cộng các hiệu i − π.
  • Nhầm với lãi suất thực tế của khoản vay. Hai khái niệm trả lời hai câu hỏi khác nhau.

Ngoài ra, lạm phát dùng để tính có hai loại: lạm phát dự kiến (khi ra quyết định gửi hay vay, ta chỉ biết con số dự kiến) và lạm phát thực tế (biết sau khi năm kết thúc). Lãi suất thực tính theo hai loại này có thể khác nhau.

Bài tập tự luyện công thức tính lãi suất thực (có đáp án)

  1. Lãi suất danh nghĩa 8%/năm, lạm phát 3%/năm. Tính lãi suất thực chính xác, làm tròn đến 0,01%.
  2. Lãi suất danh nghĩa 4,5%/năm, lạm phát 4,5%/năm. Lãi suất thực bằng bao nhiêu? Nhận xét.
  3. Để có lãi suất thực 2%/năm khi lạm phát dự kiến 3,5%/năm, lãi suất danh nghĩa tối thiểu là bao nhiêu?
  4. Gửi 200 triệu đồng, lãi suất giả định 6,5%/năm, lạm phát trong năm 3,2%. Sức mua cuối năm tương đương bao nhiêu triệu đồng theo giá đầu năm?

Đáp án:

  1. r = 1,08/1,03 − 1 ≈ 0,048544 ≈ 4,85% (xấp xỉ cho 5%).
  2. r = 1,045/1,045 − 1 = 0. Sức mua giữ nguyên, tiền lãi chỉ vừa bù lạm phát.
  3. i = 1,02 × 1,035 − 1 = 0,0557 = 5,57%/năm.
  4. 200 × 1,065/1,032 ≈ 206,40 triệu đồng (sổ ghi 213 triệu đồng).

Câu hỏi thường gặp

Công thức tính lãi suất thực là gì?

Dạng chính xác: r = (1 + i)/(1 + π) − 1. Dạng xấp xỉ: r ≈ i − π, dùng khi i và π nhỏ.

Lãi suất thực khác lãi suất danh nghĩa như thế nào?

Lãi suất danh nghĩa đo mức tăng của số tiền; lãi suất thực đo mức tăng của sức mua sau khi trừ ảnh hưởng của lạm phát.

Khi nào lãi suất thực bị âm?

Khi lạm phát lớn hơn lãi suất danh nghĩa. Khi đó số tiền trong sổ vẫn tăng nhưng mua được ít hàng hoá hơn trước.

Vì sao không nên luôn dùng công thức r = i − π?

Vì nó bỏ qua tích i·π. Với lãi suất và lạm phát cao, sai số đáng kể (ví dụ 30% và 25%: xấp xỉ 5%, đúng 4%).

Lãi suất thực tế của khoản vay trả góp tính thế nào?

Phải tính lãi trên dư nợ thực còn lại bằng phương trình dòng tiền. Với cách thu lãi trên dư nợ ban đầu, lãi suất thực tế thường cao gần gấp đôi con số quảng cáo.

Kết luận

Nhớ một dòng là đủ: 1 + i = (1 + r)(1 + π). Từ đó suy ra công thức tính lãi suất thực chính xác, dạng xấp xỉ r ≈ i − π và cả bài toán ngược. Khi so sánh các lựa chọn gửi tiền, hãy luôn hỏi "lãi suất này có thắng được lạm phát không?". Để ôn lại lãi đơn, lãi kép cơ bản, xem bài công thức tính lãi suất.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro