
Công thức tính khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng trong không gian Oxyz
Điểm chính
- Công thức: d(M, (P)) = |Ax0 + By0 + Cz0 + D| / √(A² + B² + C²).
- (P): Ax + By + Cz + D = 0 (phương trình tổng quát); M(x0; y0; z0).
- Khoảng cách hai mặt phẳng song song = khoảng cách từ 1 điểm thuộc mặt này đến mặt kia.
- Từ gốc toạ độ: d = |D| / √(A²+B²+C²).
Công thức tính khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng là công thức nền tảng của hình học giải tích không gian Oxyz, dùng để tính khoảng cách, suy ra khoảng cách giữa hai mặt phẳng song song, và giải các bài toán tìm điểm/mặt phẳng thoả điều kiện khoảng cách cho trước. Bài viết trình bày công thức, cách suy luận, kèm 5 ví dụ đã kiểm bằng Python và bài tập tự luyện có đáp án.
Thuộc chương trình nào? Theo GDPT 2018, công thức này được học ở Toán 12 (chương Phương pháp toạ độ trong không gian), sau bài phương trình mặt phẳng và trước bài góc, khoảng cách trong không gian Oxyz.
Công thức tính khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng
Cho mặt phẳng (P) có phương trình tổng quát Ax + By + Cz + D = 0 (với vectơ pháp tuyến n⃗ = (A; B; C) ≠ 0⃗) và điểm M(x0; y0; z0). Khoảng cách từ M đến (P) là:
d(M, (P)) = |Ax0 + By0 + Cz0 + D| / √(A² + B² + C²)
Ý nghĩa: tử số |Ax0+By0+Cz0+D| là giá trị tuyệt đối khi thay toạ độ điểm M vào vế trái phương trình mặt phẳng; mẫu số √(A²+B²+C²) chính là độ dài vectơ pháp tuyến — công thức này thực chất là hình chiếu của vectơ nối M với một điểm bất kỳ trên (P) lên phương pháp tuyến (đã chuẩn hoá độ dài vectơ pháp tuyến).
Trường hợp đặc biệt: khoảng cách từ gốc toạ độ
Khi M là gốc toạ độ O(0;0;0), thay x0=y0=z0=0 vào công thức:
d(O, (P)) = |D| / √(A² + B² + C²)
Khoảng cách giữa hai mặt phẳng song song
Hai mặt phẳng song song không giao nhau nên khoảng cách giữa chúng bằng khoảng cách từ một điểm bất kỳ trên mặt phẳng này đến mặt phẳng kia. Nếu hai mặt phẳng song song có cùng vectơ pháp tuyến (A;B;C) và phương trình lần lượt là Ax+By+Cz+D1=0 và Ax+By+Cz+D2=0, có công thức rút gọn:
d((P1), (P2)) = |D1 − D2| / √(A² + B² + C²)
Công thức rút gọn này chỉ áp dụng khi hai phương trình đã có cùng bộ hệ số A, B, C — nếu không, cần nhân/chia để đưa về cùng vectơ pháp tuyến trước.
Bảng tóm tắt công thức khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng
| Biết | Công thức |
|---|---|
| Điểm M(x0;y0;z0) và mp Ax+By+Cz+D=0 | d = |Ax0+By0+Cz0+D| / √(A²+B²+C²) |
| Khoảng cách từ gốc toạ độ O | d = |D| / √(A²+B²+C²) |
| Hai mặt phẳng song song, cùng (A;B;C) | d = |D1−D2| / √(A²+B²+C²) |
Ví dụ áp dụng công thức tính khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng
5 ví dụ dưới đây vận dụng công thức tính khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng theo nhiều tình huống khác nhau, đã kiểm lại bằng Python.
Ví dụ 1: Tính khoảng cách trực tiếp theo công thức
Đề: Tính khoảng cách từ điểm M(1; 2; 3) đến mặt phẳng (P): 2x − 2y + z − 5 = 0.
- A=2, B=−2, C=1, D=−5; x0=1, y0=2, z0=3.
- Tử số: |2(1) + (−2)(2) + 1(3) + (−5)| = |2 − 4 + 3 − 5| = |−4| = 4.
- Mẫu số: √(2² + (−2)² + 1²) = √9 = 3.
- d(M, (P)) = 4/3 ≈ 1,33.
Ví dụ 2: Khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng toạ độ
Đề: Tính khoảng cách từ điểm N(2; 3; 5) đến mặt phẳng (Oxy).
- Mặt phẳng (Oxy) có phương trình z = 0, tức A=0, B=0, C=1, D=0.
- d(N, (Oxy)) = |0(2) + 0(3) + 1(5) + 0| / √(0+0+1) = |5| / 1 = 5.
- Kết quả này khớp trực giác: khoảng cách từ một điểm đến mặt phẳng (Oxy) chính bằng trị tuyệt đối của toạ độ z của điểm đó.
Ví dụ 3: Khoảng cách từ gốc toạ độ đến mặt phẳng qua 3 điểm
Đề: Mặt phẳng (P) đi qua 3 điểm A(1;0;0), B(0;1;0), C(0;0;1) có phương trình x + y + z − 1 = 0. Tính khoảng cách từ gốc toạ độ O đến (P).
- A=1, B=1, C=1, D=−1.
- d(O, (P)) = |D| / √(A²+B²+C²) = |−1| / √3 = 1/√3 ≈ 0,577.
Ví dụ 4: Khoảng cách giữa hai mặt phẳng song song
Đề: Tính khoảng cách giữa hai mặt phẳng song song (P1): 2x − y + 2z − 1 = 0 và (P2): 2x − y + 2z + 5 = 0.
- Hai mặt phẳng có cùng vectơ pháp tuyến (2; −1; 2) nên song song (hoặc trùng nhau — kiểm tra D khác nhau nên chúng song song thực sự).
- D1 = −1, D2 = 5.
- d = |D1 − D2| / √(2²+(−1)²+2²) = |−1−5| / √9 = 6/3 = 2.
Ví dụ 5: Tìm tham số m để khoảng cách bằng giá trị cho trước
Đề: Tìm m để khoảng cách từ điểm A(1;1;1) đến mặt phẳng (P): x + y + z + m = 0 bằng √3.
- d(A, (P)) = |1+1+1+m| / √(1+1+1) = |3+m| / √3.
- Phương trình: |3+m| / √3 = √3 ⇔ |3+m| = 3.
- Giải: 3+m = 3 hoặc 3+m = −3 ⇒ m = 0 hoặc m = −6.
Lỗi hay sai khi tính khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng
- Đưa phương trình mặt phẳng không ở dạng tổng quát Ax+By+Cz+D=0. Nếu phương trình chưa chuyển hết các hạng tử về một vế, cần biến đổi trước khi xác định đúng A, B, C, D.
- Quên lấy trị tuyệt đối ở tử số. Bỏ dấu trị tuyệt đối có thể cho khoảng cách âm, vô lý về mặt hình học.
- Nhầm dấu khi thay toạ độ điểm vào phương trình. Cần thay chính xác dấu của x0, y0, z0 — sai dấu một toạ độ làm sai toàn bộ kết quả.
- Dùng công thức rút gọn cho hai mặt phẳng song song khi chúng chưa cùng hệ số A, B, C. Phải kiểm tra hai vectơ pháp tuyến tỉ lệ với nhau, và nếu cần thì nhân/chia phương trình để đưa về cùng (A;B;C) trước khi dùng công thức d=|D1−D2|/√(A²+B²+C²).
- Nhầm khoảng cách điểm-mặt phẳng với khoảng cách điểm-điểm. Hai công thức khác nhau hoàn toàn: khoảng cách hai điểm dùng định lý Pythagoras trong không gian, không liên quan đến vectơ pháp tuyến.
Sau khi luyện qua 5 ví dụ trên, hãy tự áp dụng công thức tính khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng vào các bài tập dưới đây.
Bài tập tự luyện công thức tính khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng (có đáp án)
- Tính khoảng cách từ điểm M(3; −1; 2) đến mặt phẳng (P): x + 2y − 2z + 9 = 0.
- Tính khoảng cách từ gốc toạ độ O đến mặt phẳng (Q): 3x − 4y + 12 = 0.
- Tính khoảng cách giữa hai mặt phẳng song song x − 2y + 2z − 3 = 0 và x − 2y + 2z + 9 = 0.
Đáp án:
- Tử số: |3+2(−1)−2(2)+9| = |3−2−4+9| = |6| = 6. Mẫu số: √(1+4+4)=3. d = 6/3 = 2.
- d(O,(Q)) = |12| / √(9+16+0) = 12/5 = 2,4.
- d = |−3−9| / √(1+4+4) = 12/3 = 4.
Câu hỏi thường gặp về công thức tính khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng
Công thức tính khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng là gì?
d(M,(P)) = |Ax0+By0+Cz0+D| / √(A²+B²+C²), với (P): Ax+By+Cz+D=0 và M(x0;y0;z0).
Vì sao tử số phải lấy trị tuyệt đối?
Vì Ax0+By0+Cz0+D có thể âm hoặc dương tuỳ vị trí điểm, nhưng khoảng cách luôn không âm.
Làm sao tính khoảng cách giữa hai mặt phẳng song song?
Lấy một điểm thuộc mặt phẳng này, áp dụng công thức khoảng cách đến mặt phẳng kia; nếu cùng vectơ pháp tuyến, dùng d = |D1−D2|/√(A²+B²+C²).
Khoảng cách từ gốc toạ độ tính thế nào?
d(O,(P)) = |D| / √(A²+B²+C²).
Công thức này dùng được cho mặt phẳng cho bởi 3 điểm không?
Có, nhưng phải tìm vectơ pháp tuyến bằng tích có hướng của hai vectơ trong mặt phẳng, viết phương trình tổng quát rồi mới áp dụng công thức.
Kết luận
Công thức tính khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng d = |Ax0+By0+Cz0+D| / √(A²+B²+C²) là công cụ trung tâm của hình học Oxyz, được dùng lại trong nhiều dạng bài khác: khoảng cách giữa hai mặt phẳng song song, khoảng cách từ đường thẳng đến mặt phẳng song song với nó, và các bài toán tìm điểm/mặt phẳng thoả điều kiện khoảng cách cho trước. Điều kiện tiên quyết là phải có phương trình tổng quát của mặt phẳng — nếu đề cho 3 điểm hoặc 1 điểm và cặp vectơ chỉ phương, cần tìm vectơ pháp tuyến trước. Sau bài này, nên ôn thêm góc giữa hai mặt phẳng và khoảng cách giữa hai đường thẳng trong Oxyz để hoàn thiện nhóm công thức khoảng cách và góc trong không gian.

